Vệt dầu mỡ bám trên mặt bích và tiếng nghiến của hệ bánh răng vỡ vụn
Nguyên tác Đạo Đức Kinh – Chương 2:
Thiên hạ giai tri mỹ chi vi mỹ, tư ác dĩ; giai tri thiện chi vi thiện, tư bất thiện dĩ.
Cố hữu vô tương sinh, nan dị tương thành, trường đoản tương hình, cao hạ tương khuynh, âm thanh tương hòa, tiền hậu tương tùy.
Thị dĩ thánh nhân xử vô vi chi sự, hành bất ngôn chi giáo.
Vạn vật tác yên nhi bất từ, sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, công thành nhi phất cư.
Phù duy phất cư, thị dĩ bất khứ.
Bản dịch:
Thiên hạ đều biết cái đẹp là đẹp, thế là sinh ra cái xấu; đều biết cái thiện là thiện, thế là sinh ra cái bất thiện.
Cho nên có và không sinh ra nhau, khó và dễ tạo nên nhau, dài và ngắn làm rõ nhau, cao và thấp nương tựa nhau, âm và thanh hòa quyện nhau, trước và sau theo sát nhau.
Bởi vậy bậc thánh nhân dùng cái vô vi mà xử sự, dùng cái không lời mà dạy dỗ.
Vạn vật sinh trưởng mà không chối từ, tạo ra mà không chiếm hữu, làm mà không cậy công, công thành mà không lưu luyến.
Chính vì không lưu luyến, nên mới không mất đi.
Mùi dầu luyn cháy khét xộc lên trong một trục thang máy chật hẹp, kèm theo tiếng kim loại rít gầm chát chúa. Một hệ thống truyền động vừa vỡ vụn. Sự phá hủy không đến từ chất lượng thép, mà đến từ việc người ta đã siết các khớp nối quá chặt, khước từ mọi khoảng hở cơ học để mưu cầu một sự vừa vặn hoàn hảo, cứng nhắc. Vạn vật trên đời, hễ bị ép uổng tước đoạt đi khoảng trống tự nhiên, tất yếu sẽ sinh nhiệt, bào mòn và tự hủy diệt dưới áp suất của chính nó.
Thiên hạ giai tri mỹ chi vi mỹ, tư ác dĩ; giai tri thiện chi vi thiện, tư bất thiện dĩ.
(Thiên hạ đều biết cái đẹp là đẹp, thế là sinh ra cái xấu; đều biết cái thiện là thiện, thế là sinh ra cái bất thiện.)
Trên mặt chữ, khái niệm “tri” (nhận thức, phân biệt) chính là lưỡi dao cắt nát trạng thái nguyên thủy. Khi một hệ quy chiếu được thiết lập để đóng khung một hình tướng là “mỹ” (đẹp) hay “thiện” (tốt), nó ngay lập tức tạo ra đường viền biên giới. Chính tại khoảnh khắc đường viền đó xuất hiện, mọi thứ nằm ngoài khuôn khổ tự động bị xô đẩy vào vùng nhận thức của “ác” (xấu) và “bất thiện”. Bản chất của sự vật không hề thay đổi, thứ thay đổi duy nhất là lăng kính phân cực của ý niệm.
Một giọt mồ hôi chua loét chảy dọc xuống cổ áo sơ mi trắng muốt ướt sũng. Bờ vai gồng cứng lên dưới lớp vải may đo phẳng phiu để bước vào một cuộc đàm phán mưu sinh. Khi xã hội dán nhãn sự thành đạt bằng những chiếc xe bóng loáng và những chức danh phù phiếm, con người bắt đầu chuốt nhọn bản thân để nhồi nhét cho vừa cái khuôn đúc rỉ sét đó. Từng đốt sống lưng âm thầm thoái hóa, từng cơn đau thắt ngực bị nén xuống đáy dạ dày. Để duy trì cái “đẹp” trong mắt thế gian, sinh khí bị đốt cháy, thần kinh bị bào mòn. Việc cố chấp gọt giũa thực tại cho khớp với một ý niệm hoàn hảo giả tạo chính là quá trình sinh ra ma sát khốc liệt nhất của đời người.
Trong vật lý lượng tử và từ học, vạn vật tuân thủ nguyên lý không thể tách rời. Một thanh nam châm khi bị bẻ gãy làm đôi để vứt bỏ cực âm, sẽ ngay lập tức tự cấu trúc lại thành hai thanh nam châm mới, mỗi thanh đều có đủ cực âm và cực dương. Vũ trụ không cho phép sự tồn tại của đơn cực từ. Tương tự, lực tác dụng luôn sinh ra phản lực. Mọi nỗ lực thanh tẩy cái xấu để chỉ giữ lại cái tốt đều vi phạm định luật bảo toàn năng lượng, tạo ra một trường ứng suất nội tại có khả năng xé toạc mọi kết cấu vật chất cứng cáp nhất.
Sự triệt tiêu phân cực diễn ra khi lăng kính dán nhãn sụp đổ. Không có sự gồng ép để vươn tới cái đẹp, cũng không có lực kháng cự để trốn chạy cái xấu. Chấp nhận bề mặt thô ráp của đời sống như một hệ quả vật lý tất yếu, cỗ máy tâm trí tự động hạ nhiệt, giải phóng toàn bộ năng lượng từng bị lãng phí cho việc che đậy và phán xét.
Cố hữu vô tương sinh, nan dị tương thành, trường đoản tương hình, cao hạ tương khuynh, âm thanh tương hòa, tiền hậu tương tùy.
(Cho nên có và không sinh ra nhau, khó và dễ tạo nên nhau, dài và ngắn làm rõ nhau, cao và thấp nương tựa nhau, âm và thanh hòa quyện nhau, trước và sau theo sát nhau.)
Phép biện chứng của tự nhiên phơi bày vạn vật không tồn tại cô lập, mà được định vị thông qua mạng lưới tương đối. “Hữu” (hiện hữu) và “Vô” (trống rỗng) không triệt tiêu nhau, mà là hai mặt của phương trình không gian. Không có khoảng trống của cái bát, vật chất cấu tạo nên cái bát trở thành vô dụng. Mọi giới hạn vật lý như dài – ngắn, cao – thấp đều chỉ là các mốc đo lường vô nghĩa nếu thiếu đi điểm chuẩn để nương tựa, soi chiếu.
Tiếng cưa máy rít lên xé toạc thanh gỗ sồi. Người thợ mộc cầm thước kẹp hoen rỉ đo lường các tấm ván để ghép một chiếc kệ sách. Đoạn gỗ này bị coi là “ngắn” chỉ vì nó nằm cạnh một ván thép “dài”. Công việc lắp đặt trở nên “khó” nhọc khi đôi tay chai sần rướn lên cao, và bỗng hóa “dễ” dàng khi buông trọng lượng xuống thấp. Nhãn mác không nằm ở bản thân thanh gỗ hay sức nặng của khối thép, mà nằm ở vị trí tương đối của chúng. Sự kiệt quệ sinh ra khi tâm trí điên cuồng thay đổi kích thước của vạn vật để cưỡng ép sự bằng phẳng, thay vì xếp đặt chúng vào đúng vị trí khớp nối của cấu trúc.
Khoa học định nghĩa thế năng bằng sự chênh lệch. Nước vỡ đập tuôn trào sinh ra điện năng lượng khổng lồ không phải vì bản thân nước chứa sức mạnh, mà nhờ vào sự chênh lệch cột áp giữa vùng “cao” và vùng “thấp”. Âm thanh là sự giao thoa của các bước sóng cơ học, nơi đỉnh sóng và đáy sóng liên tục đuổi bắt, triệt tiêu và bồi đắp lẫn nhau. Bức tranh vũ trụ được dệt nên bởi sự chênh lệch mật độ vật chất; nếu không gian tuyệt đối đồng đều, sẽ không có lực hấp dẫn, không có sự bồi tụ của các dải ngân hà, vạn vật sẽ chết cứng trong một trạng thái nhiệt động lực học đóng băng tối hậu.
Mọi biến cố ập đến, dù mang hình tướng chông gai hay thuận lợi, đều đóng vai trò duy trì thế năng của sự sống. Sự nhượng bộ trước lực cản không phải là yếu hèn, mà là nghệ thuật tính toán dung sai, cho phép cấu trúc lùi lại một bước để hấp thụ xung lực, tạo thế năng tĩnh tĩnh lặng đẩy vạn vật về phía trước mà không tốn một giọt sinh khí nào.
Thị dĩ thánh nhân xử vô vi chi sự, hành bất ngôn chi giáo.
(Bởi vậy bậc thánh nhân dùng cái vô vi mà xử sự, dùng cái không lời mà dạy dỗ.)
Vô vi không phải là sự bất động hay cam chịu lười biếng. Trên mặt chữ, “vô vi” là hành động không lưu dấu vết của sự khiên cưỡng, không dùng ý chí cá nhân để can thiệp thô bạo vào sự vận hành tự nhiên của sự vật. “Bất ngôn chi giáo” là sự truyền đạt vượt thoát khỏi những vỏ bọc khái niệm chật hẹp, dạy dỗ bằng sự tĩnh lặng khách quan của hiện thực chứ không bằng ngôn từ tô vẽ.
Một người thợ cơ khí lành nghề đứng trước một con ốc han rỉ kẹt cứng trong cùm lồng bè ngâm nước mặn. Sự bực tức, thói bạo lực dùng cờ lê siết vặn điên cuồng chỉ làm toét đầu ốc, gãy thân bu lông và toạc máu đôi bàn tay nhám đen. Sự “vô vi” bắt đầu khi lực ép thô bạo được dừng lại. Một giọt dầu hỏa lặng lẽ nhỏ xuống, thẩm thấu qua từng rãnh ren vi li. Một mỏ lết nhiệt phả lửa, lợi dụng nguyên lý giãn nở của kim loại. Con ốc tự động xoay tròn, nhẹ bẫng rơi ra ngoài. Đó là sức mạnh của sự không lời, vắng bóng hoàn toàn sự phô trương ý chí tàn phá.
Trong khí động học kết cấu, thiết kế tối ưu không phải là một khối kim loại đặc quánh đâm sầm vào luồng gió. Thiết kế tối ưu mang hình dáng giọt nước, nương theo đường chuyển động của dòng không khí để giảm thiểu lực cản (drag) xuống mức thấp nhất. Trong kỹ thuật cơ khí chính xác, “khe hở bánh răng” (backlash) là điều kiện sống còn. Khoảng trống vô hình đó – cái “Vô” – cho phép dầu bôi trơn len lỏi, hấp thụ dao động, xả nhiệt lượng, giúp cỗ máy vận hành êm ái hàng vạn dặm. Mọi sự siết chặt vắng bóng dung sai đều dẫn tới thảm họa kẹt ríp và vỡ nát.
Khi hạ bỏ cái “Tôi” sĩ diện ngạo mạn, con người tự động nới rộng dung sai trong nội tâm. Sự lùi lại, im lặng quan sát đường sức từ của ngoại cảnh để dòng chảy tự mở đường chính là cảnh giới bảo toàn năng lượng tuyệt đối. Cỗ máy sinh học tiếp tục làm việc, gánh vác, tính toán, nhưng bên trong không hề có lực ma sát của sự chống đối, giúp sinh khí tuôn trào vô hạn.
Vạn vật tác yên nhi bất từ, sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, công thành nhi phất cư. Phù duy phất cư, thị dĩ bất khứ.
(Vạn vật sinh trưởng mà không chối từ, tạo ra mà không chiếm hữu, làm mà không cậy công, công thành mà không lưu luyến. Chính vì không lưu luyến, nên mới không mất đi.)
Chu trình sinh dưỡng vĩ đại của tự nhiên vận hành theo một phương trình không đảo ngược. Vạn vật vươn lên (“tác”) tự nhiên không cần biện minh. Sinh ra năng lượng mà không thao túng đoạt lấy (“bất hữu”), hành động tạo ra kết quả mà không định vị công lao (“bất thị”), công trình vĩ đại hoàn tất liền lập tức rời bỏ vị trí bám víu (“phất cư”). Sự không lưu luyến (“bất khứ”) lại chính là cơ chế khóa chặt vạn vật vào vĩnh cửu.
Đôi bàn tay thô ráp, chai sần dính đầy mạt sắt buông thõng xuống. Bản vẽ kỹ thuật của hệ thống thiết bị đã nằm gọn gàng trên bàn. Cỗ máy được lắp ráp hoàn chỉnh, lồng bè được hạ thủy, những thanh giằng thép chịu lực bắt đầu gánh vác tải trọng hàng tấn của đời sống. Người kỹ sư lặng lẽ quay lưng bước đi trong ánh đèn vàng vọt, quệt vệt dầu mỡ ngang tà áo, để lại công trình phía sau lưng. Không chờ đợi một lời xưng tụng, không ngoái đầu chiếm hữu cái bóng của thành quả. Ngay tại khoảnh khắc buông bỏ sự bám chấp vào thành tựu, cấu trúc tĩnh tại của Đạo thành hình.
Định luật bảo toàn khối lượng và năng lượng quy định: Năng lượng không tự sinh ra, cũng không tự mất đi, nó chỉ chuyển hóa từ dạng này sang dạng khác. Một động cơ muốn duy trì công suất phải liên tục nạp nhiên liệu, đốt cháy và xả khí thải. Nếu hệ thống xả bị bịt kín để “chiếm hữu” toàn bộ nhiệt lượng sinh ra, áp suất sẽ tăng vọt và cỗ máy sẽ phát nổ. Sự bám chấp, kể cả bám chấp vào công trạng và cái thiện, chính là hành động đóng kín van xả áp của tâm trí, dẫn tới sự hủy diệt nhiệt động lực học tức thời.
Chấp nhận thân phận của một ống dẫn, năng lượng từ vũ trụ đi qua hình hài vật lý này, kiến tạo nên thành quả, rồi tiếp tục tuôn chảy vào không gian vô tận. Rỗng rang tuyệt đối ở giữa, không cản trở, không giữ lại. Vạn sự thành toàn viên mãn, nhưng sinh lực nguyên sơ vẫn nguyên vẹn như thuở ban đầu, không hề vơi cạn.
Nhịp vận hành vẫn tiếp diễn ngoài kia. Phía sau những cánh cửa sắt han gỉ, hệ thống thang máy khổng lồ vẫn lầm lũi trượt lên trượt xuống trong khoảng không đen đặc. Các bánh răng cơ khí nhịp nhàng ăn khớp vào nhau, vắng bóng hoàn toàn những tiếng gào thét ma sát. Mùi dầu khét lẹt dần loãng ra, tan biến vào bóng đêm lạnh buốt, để lại một khoảng lặng mênh mang, vô ngã, vô ngôn.
