Bóc một lớp mạ bóng, lộ một khối phôi trần
“Tuyệt thánh khí trí, dân lợi bách bội;
Tuyệt nhân khí nghĩa, dân phục hiếu từ;
Tuyệt xảo khí lợi, đạo tặc vô hữu.
Thử tam giả, dĩ vi văn bất túc. Cố lệnh hữu sở thuộc:
Kiến tố bão phác, thiểu tư quả dục.”
(Đạo Đức Kinh – Chương 19)
Bản dịch mộc:
Dứt bỏ sự thánh trí rườm rà, người ta mới thực sự được lợi ích gấp trăm.
Dứt bỏ cái vỏ nhân nghĩa gượng ép, tình người tự khắc quay về lòng hiếu từ.
Dứt bỏ sự xảo trá khôn lỏi và lòng tham lợi lộc, trộm cướp tự nhiên không còn.
Ba điều hào nhoáng trên chỉ là thứ văn vẻ bề ngoài vĩnh viễn không bao giờ đủ để dựa dẫm. Nên phải tìm về nơi neo đậu chân thật:
Nhìn vào sự trong trắng, ôm lấy cái mộc mạc nguyên thủy. Bớt đi tư tâm, giảm đi dục vọng.
Mùi hơi axit Nitric bốc lên ngai ngái từ bể tẩy hóa chất, lẩn khuất vào tiếng rít lầm lì của chiếc quạt thông gió xưởng R&D. Tôi đang đứng xót xa nhìn một trục quay vừa gãy gập sau bài test chịu tải, một chi tiết máy mà trước đó vài giờ, tôi từng tự hào ký duyệt bản vẽ mang nó đi mạ crôm cứng (Hard Chrome). Lớp mạ ấy từng sáng bóng như gương, hoàn hảo đến mức ruồi đậu cũng trượt ngã, che lấp mọi tì vết của quá trình gia công thô ráp bên trong.
Nhưng cũng chính vì muốn nó đẹp đẽ, bóng bẩy để gây ấn tượng trong buổi nghiệm thu, lớp mạ ấy đã vô tình tạo ra hiện tượng “giòn hydro” (Hydrogen embrittlement) ngấm ngầm cắn rứt cấu trúc bên trong. Các nguyên tử hydro từ bể mạ len lỏi vào mạng tinh thể của thép lõi, sinh ra ứng suất dư. Nhìn bề ngoài thì rắn rỏi, lấp lánh, nhưng phần lõi đã mỏi mệt tột cùng. Chỉ một lực uốn nhẹ lặp đi lặp lại, nó gãy gục từ bên trong mà lớp vỏ ngoài vẫn chưa xước xát.
“Tuyệt thánh khí trí, dân lợi bách bội” – Dứt bỏ cái sự thánh thiện kiểu cách, cái trí tuệ hào nhoáng phô trương, sự sống mới thực sự thở được.
Trong những năm tháng gồng mình từ một tay thợ máy lấm lem dầu luyn vươn lên cái ghế Giám đốc R&D, đã không ít lần tôi tự nhúng mình vào một “bể mạ crôm” của những ngôn từ học thuật đao to búa lớn. Tôi thiết kế ra những cụm chi tiết rườm rà đầy tính phô diễn, cố gắng chứng minh sự thông minh vượt trội của mình trước ban lãnh đạo. Cái vỏ bọc “trí tuệ” ấy khiến tôi kiệt sức. Tôi phải liên tục gồng mình che giấu những lỗ hổng kiến thức, nơm nớp lo sợ ai đó phát hiện ra cái cốt lõi nông dân mộc mạc, có phần thô kệch của mình. Khi Lão Tử nói “Tuyệt thánh khí trí”, ông đập thẳng một nhát búa vào cái lớp mạ lấp lánh của cái Tôi. Khi ta chịu bóc đi lớp vỏ bọc cố gồng mình tỏ ra hoàn hảo, thông thái, hệ thống bỗng nhiên vận hành trơn tru lạ thường. Một thiết kế tối giản, chấp nhận những dung sai hợp lý của cỗ máy, lại mang đến sự bền bỉ gấp trăm lần.
“Tuyệt nhân khí nghĩa, dân phục hiếu từ” – Dứt bỏ cái vỏ nhân nghĩa gượng ép, tình người tự khắc hiển lộ.
Ở chốn công sở, người ta chuộng phủ lên nhau những lớp sơn tĩnh điện mang tên “văn hóa doanh nghiệp”, “tình anh em”, hay “nghĩa vụ với công ty”. Chúng ta dán những khẩu hiệu nhân nghĩa lên tường, ép nhau cười nói trong những buổi tiệc tùng mà lòng thì chằng chịt những rạn nứt lợi ích, KPIs. Một lớp sơn phủ lên bề mặt phôi thép đang gỉ sét mà không được làm sạch từ gốc thì chẳng mấy chốc cũng phồng rộp và bong tróc. Ngày xưa, khi tôi còn điều hành xưởng cơ khí cũ, lúc làm ăn bết bát, tôi từng cố khoác lên mình sự bao dung giả tạo, động viên anh em bằng những lời đường mật sáo rỗng. Nó trượt đi tuốt luốt. Chỉ đến khi tôi cởi bỏ cái vỏ bọc giám đốc đĩnh đạc, mồ hôi nhễ nhại chui gầm sửa lại cái máy phay CNC cùng đám thợ nghèo, cùng ăn chung hộp cơm nguội ngắt trộn lẫn mạt sắt, lúc ấy sự gắn kết mới thực sự bám rễ. Cái nhân nghĩa đích thực không nằm ở lớp sơn bề mặt, nó nằm ở dòng điện hàn nóng chảy kết dính hai mảnh kim loại vụn vỡ lại với nhau trong tĩnh lặng.
“Tuyệt xảo khí lợi, đạo tặc vô hữu” – Dứt bỏ sự xảo trá khôn lỏi và lòng tham lợi lộc, trộm cướp không còn.
Khái niệm “đạo tặc” ở đây đau đớn thay lại thường nằm ngay trong tâm trí của chính chúng ta. Đó là khi ta cố tình chỉnh sửa bản vẽ để qua mặt bộ phận kiểm chuẩn (KCS), thêm bớt dung sai ranh mãnh để tối ưu hóa chi phí một cách cực đoan nhằm đạt thưởng nóng. Cái “xảo” tạo ra sự hào nhoáng của lợi nhuận ngắn hạn, nhưng nó ăn cắp đi giấc ngủ bình yên. Ta trở thành kẻ trộm đánh cắp tính toàn vẹn của chính tác phẩm mình làm ra. Gạt bỏ đi những xảo thuật tính toán chi li, trả vật liệu về đúng với cơ tính vốn có của nó, tự nhiên chẳng còn gì phải che giấu, chẳng còn kẽ hở nào cho sự bất an lọt vào.
“Thử tam giả, dĩ vi văn bất túc. Cố lệnh hữu sở thuộc” – Ba điều: Thánh Trí, Nhân Nghĩa, Xảo Lợi ấy cũng chỉ là thứ mạ bề ngoài (văn), không bao giờ đủ để làm cốt lõi cho một cỗ máy vận hành trường cửu. Phải tìm một nơi neo đậu khác gốc rễ hơn.
“Kiến tố bão phác, thiểu tư quả dục.” – Hãy nhìn vào sự thô mộc, ôm lấy hình hài của một khúc gỗ chưa đẽo gọt, của một khối phôi thép vừa nguội đi từ lò nung.
Có một dạo, tôi say mê ngắm nhìn những khối gang xám (Gray cast iron) đúc thô. Bề mặt chúng sần sùi, xam xám, chẳng có lấy một điểm bắt sáng. Bên trong chúng chứa đầy những rãnh graphit hình vảy mà nếu soi dưới kính hiển vi, ta sẽ coi đó là “khuyết tật” cấu trúc khiến vật liệu bị giòn. Nhưng kỳ diệu thay, chính cái “khuyết tật” thô phác ấy lại mang đến cho gang xám một đặc tính vô giá: khả năng hấp thụ rung chấn tột đỉnh. Bệ máy của những cỗ máy CNC siêu chính xác trên thế giới đều phải đúc bằng gang xám thô kệch ấy, bởi nó nuốt trọn mọi rung động ồn ào, giữ cho hệ thống vững chãi.
Con người cũng vậy. Cái đẹp nguyên thủy nhất nằm ở sự thô phác, ở việc ta dám đối diện và ôm lấy (“bão phác”) những xước xát, bầm dập, và cả những giới hạn của chính mình. Dự án VoViDao.Com của tôi cũng chỉ mong là một khối gang xám thô kệch như thế. Không phủ bóng, không đánh bóng tên tuổi, chỉ lặng lẽ làm một nền móng nhỏ hấp thụ bớt những chấn động ồn ào của thế gian, để những hạt mầm tử tế có chỗ tĩnh lặng mà nảy mầm. Giảm đi những mưu cầu đắp điếm (“thiểu tư quả dục”), ta nhận ra lớp phôi trần trụi lấm bùn đất của quá khứ mới là thứ giữ cho ta đứng vững trước mọi cuồng phong của danh lợi.
Trong bể axit, bọt khí sôi lép bép nhả ra những làn khói mỏng. Lớp crôm lấp lánh cuối cùng đang bị bóc tách đi, trả lại cho đoạn trục khuỷu một màu xám xỉn, lốm đốm những vệt hằn của dao tiện chưa qua xử lý. Nó nằm đó, trần trụi, nặng trịch, không còn đẹp đẽ để lừa gạt ánh mắt bất kỳ ai, nhưng lại chân thật đến từng vi cấu trúc tinh thể. Tiếng rít của quạt thông gió vẫn lầm lì quay. Một giọt dầu luyn từ cỗ máy bên cạnh chậm rãi rớt xuống nền xi măng. Không ai nói với ai câu nào. Chỉ có sự im lặng của kim loại đang tự chữa lành cho chính nó.
