Vệt Xước Bề Mặt Và Tiếng Thở Dài Của Cỗ Máy Rã Rời
Đại Đạo phế, hữu nhân nghĩa;
Trí huệ xuất, hữu đại ngụy;
Lục thân bất hòa, hữu hiếu từ;
Quốc gia hôn loạn, hữu trung thần.
(Bản dịch:
Đạo lớn bị bỏ quên, mới nảy sinh ra thứ gọi là “nhân nghĩa”.
Trí khôn ngoan xuất hiện, mới sinh ra sự dối trá lớn.
Gia đình sáu mối bất hòa, mới thấy kẻ “hiếu từ”.
Quốc gia rối ren loạn lạc, mới lòi ra “trung thần”.)
Mùi dầu luyn cháy khét đặc quánh trong phòng lab R&D, lẩn khuất dưới vòm ánh sáng trắng lạnh lẽo của những bóng tuýp hắt xuống từ trần xưởng. Đứng trước cụm máy thử nghiệm tải trọng động, tôi nhíu mày nhìn cột khói xám nhạt bốc lên từ ổ trục chính. Cùng lúc đó là một âm thanh mà bất kỳ người thợ máy hay kỹ sư nào cũng rùng mình ớn lạnh: tiếng rít kim loại chói tai, sắc nhọn như xé rách không gian, âm thanh của ma sát cạn khi khối thép khổng lồ đang nghiến trực tiếp vào lớp bạc lót bằng đồng mỏng manh. Cỗ máy buộc phải dừng khẩn cấp. Những vệt xước sâu hoắm tàn bạo hằn lên bề mặt ngõng trục sáng bóng chỉ vài phút trước đó.
Hơn một chục năm lăn lộn từ gầm xe tải đẫm mỡ bò, lấm lem bùn đất công trường cho đến khi ngồi vào chiếc ghế Giám đốc R&D, tôi đã nhìn thấy hàng ngàn vết xước như thế. Nhưng mãi đến khi lùi lại, để tâm trí lún sâu vào sự tĩnh lặng vô ngôn, tôi mới nhận ra những vết xước trên bề mặt kim loại ấy và những vết rạn nứt trong cõi người mưu sinh, thực chất, mọc chung một cội rễ. Lão Tử đã nhìn thấy cội rễ ấy từ hai ngàn năm trước, bóc tách lớp vỏ bọc hào nhoáng của văn minh nhân loại bằng những lời lẽ sắt đá và lạnh lùng nhất trong Chương 18 của Đạo Đức Kinh.
“Đại Đạo phế, hữu nhân nghĩa”. Đạo lớn mất đi, người ta mới bày vẽ ra nhân nghĩa.
Trong cơ học hệ thống, có một trạng thái hoàn mỹ được gọi là “bôi trơn thủy động” (Hydrodynamic Lubrication). Khi một ngõng trục quay đạt đến tốc độ thiết kế, nó sẽ tự động cuốn lớp dầu bôi trơn len lỏi vào khe hở hướng kính cực nhỏ, nén lại tạo thành một cái nêm chất lỏng. Cái nêm vô hình ấy đủ sức nâng bổng toàn bộ khối thép nặng hàng tấn lên không trung, tách rời hoàn toàn ngõng trục và bề mặt bạc lót. Cỗ máy khi ấy vận hành trong một sự tĩnh lặng tuyệt đối, êm ái, vĩnh cửu. Ở trạng thái ma sát ướt hoàn hảo đó, không bộ phận nào phải gồng gánh, không kim loại nào chạm vào nhau. Đó chính là sự hiện diện của “Đại Đạo” – quy luật vận hành tự nhiên, nguyên thủy, dung hợp và êm ru.
Nhưng khi vận tốc quay bất ổn, tải trọng đè xuống quá mức, hoặc chất lượng dầu bị biến chất, cái nêm chất lỏng vô hình kia vỡ vụn. Đạo đã phế. Trục thép nặng nề rơi tự do, nghiến thẳng xuống bề mặt bạc lót. Sự tiếp xúc kim loại – kim loại tàn khốc bắt đầu. Nhiệt lượng bùng phát. Vật liệu biến dạng.
Và bạn biết con người chúng ta làm gì khi cỗ máy bắt đầu rệu rã không? Chúng ta cuống cuồng tạo ra “nhân nghĩa”. Trong xưởng máy, đó là lúc chúng ta tiêm thêm hàng tá các loại phụ gia chịu cực áp (EP additives), bôi phủ lên bề mặt kim loại những lớp mạ Teflon bóng bẩy đắt tiền, lắp đặt hệ thống phun tưới làm mát cưỡng bức ngập ngụa. Chúng ta tự hào về những biện pháp ứng cứu đó, y hệt như cách con người tự hào bám víu vào những chuẩn mực đạo đức, những khẩu hiệu văn hóa doanh nghiệp khi lòng tin tự nhiên đã vỡ vụn.
Tôi từng là một kẻ ngạo mạn như thế. Nhìn lại những năm tháng điều hành phòng thiết kế, khi sự gắn kết tự nhiên của tập thể bị đứt gãy bởi lợi ích, sự tị nạnh và những cái Tôi phình to, tôi không chọn cách tìm về “cái nêm chất lỏng” của sự thấu cảm. Tôi dùng quyền lực để ban hành hàng loạt KPIs chi tiết đến từng phút, áp đặt các bộ quy tắc ứng xử, bắt anh em phải ký cam kết, tổ chức những buổi team-building khiên cưỡng hô hào tinh thần đồng đội. Khi “Đại Đạo” – sự tin tưởng thuần khiết và thấu hiểu lẫn nhau – đã phế, tôi cố gắng dùng lớp vỏ bọc “nhân nghĩa” của một người quản lý mẫn cán để chắp vá một hệ thống đang bốc mùi khét lẹt.
“Trí huệ xuất, hữu đại ngụy”. Sự khôn ngoan mưu mẹo nảy sinh, thì sự dối trá khổng lồ xuất hiện.
Khi ổ trục bắt đầu mài mòn, độ rung động tăng lên. Để giải quyết, thay vì tháo tung máy ra làm lại độ đồng tâm trục cho chuẩn xác ngay từ gốc, những kỹ sư khôn ngoan chúng tôi thường chọn cách… lắp thêm cảm biến. Cảm biến gia tốc, cảm biến nhiệt độ, thuật toán lọc nhiễu tín hiệu chằng chịt, biến cỗ máy thành một mớ dây nhợ phức tạp và tinh vi. Hệ quả là gì? Hệ thống phần mềm liên tục báo lỗi giả (false alarm). Dữ liệu bị nhiễu loạn. Để che đậy sự rung lắc vật lý cơ bản, chúng tôi dùng sự phức tạp của công nghệ thông tin.
Sự mưu sinh của loài người cũng khoác lên mình tấm áo tinh vi y hệt như thế. Khi con người ta càng tích lũy nhiều mưu trí, càng học cách thao túng ngôn từ, cái Tôi của họ càng biết cách ngụy trang hoàn hảo. Lời nói trở nên hoa mỹ, email công việc đầy rẫy những thuật ngữ chuyên ngành đao to búa lớn nhằm che đậy đi sự rỗng tuếch của một thiết kế lỗi, những bản báo cáo được gọt giũa trơn tru để giấu đi sự thật lấm lem của công trường. Cái trí huệ phô trương ấy không mang lại sự sáng tỏ, nó chỉ dệt thêm một tấm lưới của “đại ngụy” – sự giả dối có tổ chức. Đôi khi, nhìn một người thợ phay lấm lem mồ hôi vứt toẹt mũi dao gãy xuống sàn và chửi thề một tiếng cục cằn, tôi lại thấy ở đó sự chân thật trong vắt, thà thô mộc còn hơn là ngồi trong phòng máy lạnh soạn những lý lẽ khôn ngoan để đẩy lỗi cho một phòng ban khác.
“Lục thân bất hòa, hữu hiếu từ”. Gia đình sáu mối quan hệ bất hòa, mới thấy kẻ hiếu từ.
Sáu mối quan hệ gia đình (cha mẹ, anh em, vợ chồng) cũng giống như một hệ thống truyền động đa trục. Khi mọi bánh răng ăn khớp trơn tru, dung sai được duy trì trong giới hạn tiêu chuẩn, động năng truyền đi nhẹ nhàng mà không mảy may tạo ra một tiếng va đập. Mọi thứ vận hành trong trạng thái “bất nộ”, không ai cảm thấy mình phải gồng gánh cho ai, không ai phải chịu ứng suất quá tải. Sự êm ấm đó quá tự nhiên đến mức người ta quên đi sự tồn tại của nhau.
Nhưng khi nền móng lún nứt, hệ thống mất đồng tâm trục, những bánh răng bắt đầu cắn gắt vào nhau. Khi đó, toàn bộ tải trọng rung động phá hủy sẽ dồn lên một vài con bu-lông gá bệ máy. Chúng phải gồng mình chịu đựng ứng suất cắt (shear stress) vượt quá giới hạn dẻo của vật liệu, oằn mình giữ cho cỗ máy không vỡ tung. Người ta xúm lại ngợi ca sự bền bỉ của những con bu-lông ấy. Người đời cũng thế, chúng ta thường rơi nước mắt ca tụng một người con cả hy sinh cả tuổi thanh xuân, oằn lưng chịu đựng những đòn roi cảm xúc để lo cho một gia đình nát rượu, đổ vỡ. Chúng ta gọi đó là “hiếu từ”. Nhưng tận cùng của sự chiêm nghiệm, hiếu từ trong một hoàn cảnh như thế lại là một bi kịch đau đớn. Đáng lẽ ra, trong một hệ sinh thái thuận Đạo, một gia đình thuận hòa hay một môi trường làm việc lành mạnh, không một ai phải hy sinh cắn răng đến bật máu để trở thành một “kẻ hiếu từ” hay một nhân viên “tận tụy”.
“Quốc gia hôn loạn, hữu trung thần”. Quốc gia rối ren, mới xuất hiện trung thần.
Trở lại với nguyên lý thiết kế cơ khí, những chi tiết được gọi là “chốt an toàn” (shear pin) hay “cầu chì nhiệt” sinh ra để làm gì? Chúng được sinh ra để chấp nhận vỡ nát, để gãy đứt ngang thân nhằm ngắt chuyển động khi hệ thống bị kẹt cứng, cứu toàn bộ cỗ máy khỏi cảnh cháy rụi. Đó chính là những “trung thần” của thế giới vật chất.
Chúng ta vẫn thường tụng xưng những cá nhân cày cuốc đến 2-3 giờ sáng để cứu vãn một dự án trễ hạn vì khâu quy hoạch thất bại từ đầu. Chúng ta gọi họ là những cá nhân xuất sắc, những con người cống hiến quên mình vì công ty. Sự tung hô ấy xoa dịu cái Tôi của đám đông, vớt vát lại chút danh dự cho một tổ chức đang vận hành đầy lỗ hổng. Nhưng vạn vật tự nhiên không vận hành theo cách vắt kiệt sức sống như thế. Rừng cây hoai mục cành lá dệt nên thảm mùn nuôi rễ, dòng nước xói mòn vách đá mà vẫn âm thầm len qua mọi khe nứt, tất cả đều thong dong, không ép uổng. Một hệ thống vận hành đúng quy luật Đất Trời sẽ không bao giờ cần đến sự hy sinh bi tráng của bất kỳ “trung thần” nào.
Dự án VoViDao.Com mà tôi đang ấp ủ không phải là nơi để giảng giải một giáo lý cao siêu nào đó. Nó chỉ đơn giản là một mảnh sân nhỏ lấm đất, nơi tôi tự lột trần những cái phễu lọc mà mình từng dùng để đánh giá con người, gỡ bỏ đi thứ KPIs khô khốc và mớ lý thuyết quản trị hào nhoáng. Đó là nơi để nhận ra rằng, vẻ đẹp tối thượng không nằm ở lớp mạ kẽm bóng loáng che giấu vết nứt bên trong, mà nằm ở khả năng chấp nhận sự nguyên thủy, thô ráp của chính mình và vạn vật.
Quay lại với gian xưởng thử nghiệm. Cầu dao tổng đã dập. Sự ồn ào của đám đông tranh luận lỗi do ai thiết kế sai cũng đã lùi dần ra phía cửa. Chỉ còn lại vũng dầu đen ngòm chảy loang lổ dưới sàn bê tông và khối ngõng trục bằng thép đang nguội dần, hằn nguyên những vệt xước sâu hoắm. Không gian chìm vào tĩnh mịch. Trên cao, cánh quạt thông gió công nghiệp vẫn lầm lì quay theo quán tính, nhịp nhàng cắt qua không khí, từng vòng, từng vòng một, âm thầm xua đi mùi khét lẹt, để lại một khoảng lặng rộng dài và trống rỗng. Chẳng có đạo lý nào cần phải được gào thét lên nữa cả.
