Lớp Áo Gỉ Sét Và Khối Phôi Thép Lặng Lẽ Đầu Mùa
Cổ chi thiện vi sĩ giả, vi diệu huyền thông, thâm bất khả thức. Phù duy bất khả thức, cố cưỡng vi chi dung: Dự hề nhược đông thiệp xuyên; Do hề nhược úy tứ lân; Nghiễm hề nhược khách; Hoán hề nhược băng chi tương thích; Đôn hề nhược phác; Khoáng hề nhược cốc; Hỗn hề nhược trọc. Thục năng trọc dĩ tĩnh chi từ thanh? Thục năng an dĩ cửu, động chi từ sinh? Bảo thử đạo giả bất dục doanh. Phù duy bất doanh, cố năng tế nhi bất tân thành.
Cơn mưa rào cuối tháng Tám hất dạt qua vách tôn xưởng R&D, mang theo mùi ngai ngái của bùn non ngoài bãi đất trống quyện chặt vào thứ mùi khét lẹt quen thuộc của dầu cắt gọt và mỡ bò. Chiều nay, xưởng hơi ồn ào. Vài cậu kỹ sư trẻ đang cãi nhau nảy lửa về việc xử lý bề mặt cho một cụm chi tiết máy sắp mang lên trình Ban Giám đốc. Một cậu kiên quyết đòi phải mạ crom thật bóng bẩy, cốt để cụm máy trông “chuyên nghiệp” và hoàn hảo nhất. Tôi ngồi im lặng ở một góc bàn, mân mê chén trà đã nguội lạnh, mắt lơ đãng nhìn về phía góc xưởng. Ở đó có một khối phôi thép lầm lì đã nằm phơi sương gió từ lâu, trên bề mặt bám đầy một lớp gỉ sét xù xì, thô ráp, tối màu.
Nhìn sự hăng hái muốn đánh bóng mọi thứ của tuổi trẻ, và nhìn bề mặt lấm lem của khối phôi thép kia, tôi chợt nhớ đến Chương 15 của Đạo Đức Kinh. Nhớ về cái dáng vẻ xù xì của những bậc chân nhân thấu Đạo mà Lão Tử từng cố công khắc họa.
Ông viết: Cổ chi thiện vi sĩ giả, vi diệu huyền thông, thâm bất khả thức. (Bậc kẻ sĩ khéo sống thuận theo Đạo thời xưa, tinh tế mầu nhiệm, thấu suốt cội nguồn, sâu thẳm không thể nhận biết bằng vẻ ngoài).
Cũng giống như khối phôi thép nằm kia. Người ngoài nhìn vào lớp vỏ gỉ sét sần sùi ấy sẽ chê bai nó là phế liệu, là thứ bỏ đi. Nhưng với một người làm kỹ thuật, tôi biết rõ ẩn sâu dưới lớp gỉ sét vô tri ấy là một lõi thép mang cơ tính tuyệt vời. Giới hạn chảy (Yield strength), sức bền kéo hay độ dẻo dai của nó không hề bị suy suyển bởi cái lớp vỏ xấu xí bên ngoài. Những giá trị cốt lõi nhất luôn nằm tĩnh lặng ở nơi sâu thẳm mà con mắt chuộng hình thức bề ngoài không tài nào đo lường nổi.
Phù duy bất khả thức, cố cưỡng vi chi dung. (Vì bề sâu ấy không thể nhìn thấu, nên đành gượng miêu tả cái dáng vẻ bên ngoài của họ). Bậc chân nhân giấu mình giữa đời, dáng vẻ của họ ra sao?
Dự hề nhược đông thiệp xuyên; Do hề nhược úy tứ lân. (Dè dặt ngập ngừng như kẻ lội qua sông mùa đông; Cẩn trọng e dè như sợ xóm giềng bốn bên). Ngày xưa, cái thời còn làm ông chủ startup cơ khí, tôi đi đứng nghênh ngang, ăn to nói lớn, lúc nào cũng phô trương sự sắc sảo của mình trước đối tác. Tôi tưởng đó là bản lĩnh. Rồi startup sập tiệm. Tôi ra đường chạy xe ôm, bưng bê phụ hồ, dầm mưa dãi nắng để gỡ gạc từng đồng bạc lẻ. Những cú tát của mưu sinh đã mài nhẵn đi cái ngông cuồng. Bây giờ, đi lại giữa xưởng máy hay bước vào những cuộc họp lớn, bước chân tôi tự nhiên chậm lại, ngập ngừng, dè dặt. Không phải vì hèn nhát, mà vì tôi biết dưới mặt nước gợn sóng kia là những tảng băng ngầm, là những hệ lụy khôn lường có thể bẻ gãy bất cứ sự kiêu ngạo nào. Sự cẩn trọng của người từng nếm đủ bầm dập dường như luôn mang dáng vẻ của sự lóng ngóng, rụt rè.
Nghiễm hề nhược khách; Hoán hề nhược băng chi tương thích. (Nghiêm trang, nhún nhường như một người làm khách; Tiêu dao, tan chảy như băng đá đang rã nước). Chữ “khách” ở đây thật thấm thía. Khi ta coi mình là chủ, ta bám chấp vào chức danh Giám đốc R&D, bám vào uy quyền, bám vào những chỉ số KPIs cứng ngắc để ép buộc người khác phải tuân theo ý mình. Khối ngã mạn ấy đông cứng lại như băng. Nhưng nếu coi mình chỉ là một người khách đi ngang qua trạm trần gian này, ngang qua cái công ty này, ngang qua kiếp mưu sinh đầy nhọc nhằn này, tự nhiên cái “Tôi” cồng kềnh ấy bắt đầu tan chảy. Giống như mặt hồ đóng băng đang lặng lẽ rã nước đầu mùa xuân. Ta hòa vào tiếng búa nện, hòa vào vệt dầu luyn lấm lem trên áo người thợ phụ mà không còn thấy lấn cấn ranh giới giữa sếp và lính, giữa kẻ trí và người bần hàn.
Và khi cái “Tôi” tan chảy, người ta trở về với bản nguyên: Đôn hề nhược phác; Khoáng hề nhược cốc; Hỗn hề nhược trọc. (Dày dặn, thô mộc như khúc gỗ chưa đẽo; Trống rỗng, thênh thang như thung lũng sâu; Hòa lẫn, đục ngầu như vũng nước bùn).
Nhiều người trong chúng ta luôn sợ mình bị “đục ngầu”. Chúng ta sợ mình kém cỏi, sợ bị đánh giá, sợ không hoàn thành vỏ bọc thành công trước mắt người đời. Vậy nên ta cố gắng mạ lên người một lớp crom thật sáng bóng. Trong ngành vật liệu, mạ điện hóa (Electroplating) tạo ra một bề mặt nhẵn thín, bóng bẩy hoàn hảo. Nó lấp lánh và kiêu hãnh. Nhưng có một nguyên lý vật lý rất tàn khốc: lớp mạ crom ấy hoàn toàn khác biệt về bản chất hóa học so với lõi thép bên trong. Chỉ cần một va đập nhỏ xíu làm xước lớp mạ, hơi ẩm sẽ luồn vào. Lập tức, sự chênh lệch điện thế tạo ra hiện tượng ăn mòn điện hóa (Galvanic corrosion). Lúc này, chính lớp mạ bóng bẩy kia lại quay sang đóng vai trò cực âm, đẩy phần lõi thép ở vết xước thành cực dương và tàn phá nó. Lõi thép sẽ bị ăn mòn khoét rỗng từ bên trong theo dạng lỗ rỗ (Pitting corrosion), cho đến khi sụp đổ hoàn toàn trong khi bề ngoài vẫn bóng loáng.
Cái tâm trí con người cũng vận hành y hệt cái cơ chế tàn khốc ấy. Khi ta gồng mình khoác lên lớp vỏ hoàn hảo của cái “Tôi” ngạo mạn, của sự thành đạt dán nhãn, ta vô tình đặt mình vào trạng thái chênh lệch điện thế với cuộc đời. Chỉ cần một lời chê bai của sếp, một dự án thất bại, một ánh nhìn coi thường của người đời tạo ra vết xước, sự tự ái sinh ra sẽ gặm nhấm, phá hủy tâm can ta từ bên trong. Ta tổn thương tột cùng vì đã lỡ bám chấp vào lớp mạ ảo ảnh đó.
Thế nhưng, khối thép thô ở góc xưởng kia thì khác. Nó không mạ crom. Khi tiếp xúc với nắng gió, sương bùn, bề mặt tự nhiên của nó phản ứng với môi trường để sinh ra một lớp màng oxit kim loại thô ráp, xỉn màu. Đám kỹ sư trẻ chê nó bẩn. Nhưng trong khoa học vật liệu, đó chính là hiện tượng tạo màng oxit thụ động (Passivation). Lớp gỉ sét xù xì ấy, cái dáng vẻ “đục ngầu”, lấm lem vụng về ấy, thực chất lại là một tấm khiên cách ly vô cùng vững chắc. Nó chấp nhận sự phong hóa của tự nhiên, dung hợp với môi trường để tự sinh ra một lớp màng bảo vệ, ngăn không cho quá trình oxy hóa ăn sâu vào cốt lõi. Sự thô mộc bảo vệ lấy sự nguyên bản.
Vậy làm sao để sống với cái lớp áo xù xì, đục ngầu đó giữa cõi nhân sinh đầy rẫy xô bồ này? Lão Tử khẽ mỉm cười và hỏi: Thục năng trọc dĩ tĩnh chi từ thanh? Thục năng an dĩ cửu, động chi từ sinh? (Ai có thể đang vẩn đục, mà nhờ tĩnh lặng để từ từ trong trẻo lại? Ai có thể đang yên định, mà nhờ chuyển động để từ từ nảy sinh sức sống?).
Một cốc nước bùn, càng khuấy mạnh càng đục ngầu. Cách duy nhất để nó trong trẻo lại là cứ để yên đó, vô vi, không can thiệp. Một chi tiết máy khi vừa gia công hàn cắt xong, bên trong cấu trúc mạng tinh thể của nó chằng chịt những ứng suất dư (Residual stress) nội tại cực kỳ căng thẳng. Nếu đem đi chịu tải ngay, nó sẽ nứt gãy. Cách duy nhất để những hỗn loạn vi mô ấy tan biến là đưa nó vào lò ủ nhiệt (Annealing), cho nó một thời gian đủ dài, tĩnh lặng hoàn toàn. Chẳng cần dùng búa đập vỡ, chẳng cần gượng ép gò nắn, sự tĩnh lặng tự nó mang sức mạnh chữa lành mọi xô lệch, trả vạn vật về trạng thái cân bằng bền vững nhất. Từ trong cái tĩnh mịch ấy, mầm sống mới lại từ từ cựa quậy sinh ra.
Bảo thử đạo giả bất dục doanh. Phù duy bất doanh, cố năng tế nhi bất tân thành. (Người giữ được Đạo này thì không muốn sự đầy tràn bóng bẩy. Chính vì không muốn đầy tràn, nên có thể cũ kỹ, mòn vẹt đi mà không cần phải cố làm ra vẻ mới mẻ, hoàn thiện).
Khi không còn nhu cầu phải tỏ ra mới mẻ, bóng bẩy, ta không sợ bị bào mòn. Ta chấp nhận thân xác này sẽ già nua, trí tuệ này có lúc sẽ lú lẫn, công danh này rồi cũng tan thành cát bụi. Không cầu sự viên mãn tuyệt đối, không gồng lên để khoe khoang một chút danh vị cỏn con giữa vũ trụ bao la này. Lùi lại một bước, tĩnh lặng quan sát, thấu hiểu quy luật để bao dung cho những mưu cầu chấp ngã của con người. Đó cũng là tinh thần tĩnh lặng mà dự án VoViDao.Com nhỏ bé này đang hướng tới, lặng lẽ gieo một hạt mầm bình thản giữa thế gian vội vã.
Bên ngoài, tiếng mưa đập vào vách tôn đã ngớt dần. Đám kỹ sư trẻ cũng vãn hồi cuộc tranh luận gay gắt. Bọn họ mệt mỏi thu dọn bản vẽ, chẳng ai đoái hoài gì đến việc phải mạ crom hay đánh bóng lúc này nữa. Chiều muộn đang dần phủ lớp không khí xám đặc quánh xuống sàn xưởng.
Tôi đứng lên vươn vai, nhìn lại góc xưởng lần cuối. Khối phôi thép lầm lì vẫn nằm đó, yên định dưới lớp áo gỉ sét tối màu sần sùi. Từ trên khe nứt của mái tôn dột, một giọt nước mưa trong vắt rơi tí tách chạm vào bề mặt khối thép, lặng lẽ thấm vào lớp gỉ sét vô ngôn. Xung quanh chẳng còn tiếng người, chỉ còn tiếng chiếc quạt thông gió công nghiệp vẫn đang lầm lì quay tròn, đều đặn cuốn những bụi bặm bay đi. Chẳng có gì để chứng minh, cũng chẳng có gì cần che đậy. Tĩnh lặng. Tự nhiên. Nhẹ bẫng.
