Đáy bùn lầy, Mạng tơ nấm và Bát cơm nguội
Nguyên văn Đạo Đức Kinh – Chương 6:
Cốc thần bất tử thị vị Huyền tẫn.
Huyền tẫn chi môn thị vị thiên địa căn.
Miên miên nhược tồn. Dụng chi bất cần.
Bản dịch:
Thần hang lũng không bao giờ chết, đó là cái dạ con u huyền sinh ra vạn vật.
Cửa của cái dạ con u huyền ấy, chính là gốc rễ của đất trời.
Kéo dài miên man tưởng chừng như không có. Nhưng dùng mãi mà không bao giờ cạn kiệt.
Tiếng kim loại lanh canh va vào thành chiếc nồi nhôm móp méo. Đáy nồi chỉ còn dính lại một lớp cơm nguội lạnh, khô khốc. Bóng lưng của người đàn ông đổ gập xuống nền gạch hoa cáu bẩn lốm đốm những vệt mỡ bò đen nhẻm. Khét lẹt. Đắng ngắt. Bộ quần áo bảo hộ sau một ca làm đêm dài mười hai tiếng đồng hồ đã khô lại, đóng thành những vệt muối trắng xóa quanh cổ áo. Không phàn nàn. Không tiếng thở dài. Chỉ có tiếng nhai trệu trạo vang lên trong gian bếp chật hẹp, tối tăm. Ở gian ngoài, trên chiếc giường gỗ ọp ẹp, hai đứa trẻ đang say giấc nồng, vầng trán giãn ra phẳng lặng, trong trẻo.
Đó là mặt đất của kiếp mưu sinh. Một mặt đất lấm lem, nhọc nhằn, nơi những con người đang ngày đêm bào mòn xương cốt để chống đỡ cho một hệ sinh thái nhỏ bé mang tên gia đình.
“Cốc thần bất tử thị vị Huyền tẫn.”
(Thần hang lũng không bao giờ chết, đó là cái dạ con u huyền sinh ra vạn vật.)
“Cốc” là hang lũng, là nơi thấp trũng nhất của địa hình. Nước chảy chỗ trũng. Mọi cặn bã, rác rưởi, xác chết của tự nhiên đều theo dòng nước trôi tuột xuống đáy lũng sâu. Người đời thường ngước nhìn lên những tán cây cổ thụ vươn cao kiêu hãnh, tắm mình trong ánh nắng rực rỡ lấp lánh mà ngợi ca sự vĩ đại của rừng xanh. Nhưng sinh học hiện đại đã bóc trần một sự thật tĩnh mịch: Sinh khí của toàn bộ hệ sinh thái không bắt nguồn từ những chiếc lá đón nắng trên cao, mà đến từ một thế giới câm nín nằm dưới đáy bùn lầy nhão nhoét.
Dưới lớp mùn sương tối tăm nhất, nơi đầy rẫy xác lá mục và côn trùng phân hủy, có một mạng lưới tơ nấm sợi (Mycorrhizal Network) đang lầm lụi bò lổm ngổm. Chúng rỗng không. Không có não bộ. Không có hình hài rực rỡ. Chúng hấp thụ toàn bộ sự thối rữa, cặn bã của rừng già, phân giải những thứ độc hại và cằn cỗi nhất để chắt lọc thành phốt pho, thành đạm, thành từng giọt nước tinh khiết. Cái mạng lưới dưới đáy bùn ấy, chính là “Huyền tẫn” – cái dạ con u huyền và tăm tối đã ôm ấp, nuôi dưỡng toàn bộ đại ngàn.
Cuộc đời mưu sinh cũng vận hành theo một cơ chế câm nín như vậy. Cội nguồn sinh dưỡng của một gia đình chưa bao giờ nằm ở những lời xưng tụng hào nhoáng ngoài vỉa hè quán nhậu, hay những lớp vỏ bọc xúng xính chức tước trên mạng xã hội. Cội nguồn ấy nằm ở những góc khuất tối tăm và thấp trũng nhất. Là hình bóng người mẹ tần tảo vét cạn những muỗng cơm cuối cùng, nhường miếng thịt ngon cho mâm cơm của bầy con đang tuổi lớn. Là sự nhẫn nhịn đến tướp xác của người cha, cúi đầu nuốt ngược những lời nhiếc móc oan ức của gã quản đốc trên công trường, dằn lòng xoa dịu những cơn đau quặn thắt ở đốt sống lưng chỉ để cuối tháng giữ lại được xấp tiền lẻ nhàu nhĩ đóng học phí. Họ chấp nhận hạ mình xuống làm “Cốc thần”, làm cái hang lũng hứng chịu mọi sự cay nghiệt, dơ dáy của cuộc đời, lấp liếm đi mọi mỏi mệt để bơm sinh khí, bơm tương lai rực rỡ cho những mầm non đang vươn mình đón nắng ngoài kia.
“Huyền tẫn chi môn thị vị thiên địa căn.”
(Cửa của cái dạ con u huyền ấy, chính là gốc rễ của đất trời.)
Cái cây không tự mình hút đủ khoáng chất từ đá sỏi. Những cái rễ to lớn, xù xì cắm sâu vào lòng đất thực chất bị mù lòa trong bóng tối. Đứng trước những tảng đá vôi cứng ngắc hay vùng đất khô hạn nứt nẻ, rễ cây hoàn toàn bất lực. Lúc bấy giờ, mạng lưới tơ nấm sợi mỏng bằng một phần mười sợi tóc mới bắt đầu tiết ra các enzyme axit, âm thầm làm một công việc vĩ đại: Tiêu hóa đá cứng. Cánh cửa sinh dưỡng không nằm ở ngọn, không nằm ở thân, cũng chẳng nằm ở cái rễ gỗ to bè. Gốc rễ của vạn vật nằm ở những sợi tơ vô hình đang ngày đêm cắn nát sỏi đá để bơm ngược dòng nhựa sống lên trên. Tơ nấm không bao giờ ngóc đầu lên khỏi mặt bùn để đòi một tiếng vỗ tay, đòi một lời công nhận từ cây cổ thụ. Nó làm tròn bổn phận của mình trong sự tĩnh mịch tuyệt đối.
Sự kiêu ngạo, cái tôi cồng kềnh, thói quen gào thét đòi thế giới phải nể trọng mình – rốt cuộc chỉ là sự gồng cứng vô ích làm hao mòn sinh khí. Giữa ngã tư kẹt cứng vào chiều mưa tầm tã, hàng trăm âm thanh còi xe rít lên xé toạc màng nhĩ, người ta chen lấn, chửi thề, giành giật nhau từng mét nhựa đường đầy vũng nước đọng. Ai cũng muốn mình vươn lên cao, ai cũng muốn mình là cành lá lấp lánh. Nhưng càng gồng mình lên để tranh đoạt lớp vỏ bọc sĩ diện, cỗ máy tâm trí càng bốc khói, ma sát càng sinh ra những vết thương chí mạng.
Vô vi không phải là buông xuôi. Vô vi không phải là vứt bỏ trách nhiệm, mặc kệ bát gạo cạn đáy hay hóa đơn tiền điện rách bươm cuối tháng. Vô vi là cởi bỏ chiếc áo giáp sĩ diện nặng nề, dừng việc chống lại sự cay nghiệt của trần gian bằng cái tôi yếu ớt. Nhượng bộ, lùi lại một bước, hạ mình xuống bùn lầy không phải là hèn nhát. Đó là sự vận hành tối thượng để bớt đi lực cản, để bảo toàn năng lượng. Lùi lại, để dạ dày bớt quặn thắt vì những sân si không đáng có. Nhẫn nhịn, để đủ sức mạnh gánh vác trách nhiệm, để đôi tay chai sạn kia tiếp tục xé toạc những rào cản mưu sinh vô hình, bơm dòng máu ấm nóng nuôi sống nụ cười của những đứa trẻ nơi hiên nhà. Đó là cánh cửa vô hình của sự sống, là gốc rễ của đất trời.
“Miên miên nhược tồn. Dụng chi bất cần.”
Kéo dài miên man tưởng chừng như không có. Nhưng dùng mãi mà không bao giờ cạn kiệt.)
Một sợi tơ nấm mỏng tang, mong manh đến mức chỉ một cái giẫm chân của loài kiến cũng có thể đứt gãy. Nhìn bằng mắt thường, nó như không hề tồn tại. Nhưng dưới lòng đất, hàng nghìn tỷ sợi tơ ấy đan kết lại, trải dài xuyên qua hàng nghìn dặm rừng già. Khi một cây non ở tít góc rừng bên kia sắp chết khô vì thiếu nước, mạng lưới vô hình ấy sẽ lầm lũi rút tủy từ những cây già cỗi béo tốt, vận chuyển nước xuyên qua bóng tối, vượt hàng chục cây số để cứu vớt mầm sống đang thoi thóp. Cơ chế câm nín đó đã hoạt động miệt mài hàng triệu năm, chu cấp cho càn khôn mà chưa từng một lần kiệt quệ.
Thân xác con người vốn dĩ mỏng manh. Đôi bờ vai dẫu vạm vỡ đến đâu rồi cũng có ngày chùng xuống. Khớp gối dẫu dẻo dai rồi cũng đến lúc khô ran, lục cục đau buốt mỗi khi trái gió trở trời. Sức lực cày cuốc ngày mười mấy tiếng đồng hồ cọ xát với máy móc, với sổ sách, với gió bụi vỉa hè chắc chắn sẽ có lúc cạn kiệt. Nhưng có một thứ sức mạnh kéo dài miên man vô tận, ẩn sâu trong những con người đã vứt bỏ được cái “Tôi” để sống trọn vẹn cho gia đình.
Khi người mưu sinh không còn lấy sự phán xét của miệng đời làm thước đo, khi họ không còn thấy xấu hổ vì vệt mỡ bò trên má hay chiếc áo bảo hộ sờn vai, họ chạm đến cảnh giới bất tử của Đạo. Chấp nhận thu mình lại, trống rỗng và thuần khiết như cái dạ con tối tăm, năng lượng trong họ bắt đầu luân chuyển thuận theo tự nhiên. Những nhọc nhằn dơ dáy của thế gian biến thành dưỡng chất. Họ cứ thế, lặng lẽ đơm hoa kết trái từ trong tăm tối, nuôi sống bao thế hệ, rút kiệt mồ hôi của chính mình mà tình thương yêu bên trong chưa bao giờ vơi cạn.
Tiếng nước máy ào ạt chảy ra từ chiếc vòi sắt rỉ sét. Đôi bàn tay thô ráp, chai sần đang chậm rãi rửa sạch chiếc nồi nhôm móp méo. Cặn cơm trôi tuột xuống nắp cống. Tiếng nước nhỏ giọt đều đặn, vang lên trong không gian tĩnh mịch của đêm sâu. Ở bên ngoài cánh cửa sắt rỉ màu thời gian kia, bóng tối đặc quánh đang bao trùm lấy những con hẻm ngoằn ngoèo và những khối bê tông cốt thép lạnh lẽo. Sâu dưới những lớp vỉa hè, dưới đáy bùn mùn sương của những cánh rừng xa xôi, hàng tỷ vạn sợi tơ câm nín vẫn đang tiếp tục luân chuyển nguồn nhựa sống bất tận. Không một ai hay biết. Không một ai vỗ tay. Mọi thứ vẫn êm ái trôi đi. Miên man. Tĩnh tại. Và vĩnh hằng.
