Lá Nhôm Tản Nhiệt, Gốc Bưởi Rừng Và Nhịp Thở Dài Lâu Của Đất Trời
Thiên trường địa cửu.
Thiên địa sở dĩ năng trường thả cửu giả, dĩ kỳ bất tự sinh, cố năng trường sinh.
Thị dĩ thánh nhân hậu kỳ thân nhi thân tiên; ngoại kỳ thân nhi thân tồn.
Phi dĩ kỳ vô tư tà? Cố năng thành kỳ tư.(Tạm dịch:
Trời Đất dài lâu.
Trời Đất sở dĩ dài lâu được, là vì không tự sống cho riêng mình, cho nên mới trường sinh.
Vì vậy, bậc thánh nhân để thân mình ở sau mà lại được lên trước, đặt thân mình ra ngoài mà lại còn mãi.
Chẳng phải vì không có tư tâm sao?
Cho nên mới thành tựu được cái tư tâm của mình).
…
Cầm vòi xịt khí nén, tôi xịt mạnh vào cụm linh kiện vừa tháo ra từ một bảng mạch công suất cũ.
Bụi mù mịt bay lên. Trơ lại trên tay tôi là một phiến tản nhiệt bằng nhôm nguyên khối. Nó được xẻ thành hàng chục rãnh nhỏ, nằm ép mình bên dưới mấy con chip đen sì. Nhôm thì dẫn nhiệt tốt. Khối nhôm này dính đầy keo tản nhiệt đã khô cứng, trông lem luốc và xám xịt.
Nhưng nếu không có sự câm lặng của nó, toàn bộ cỗ máy này đã bốc cháy từ lâu.
Đọc Đạo Đức Kinh, người ta hay mường tượng Đạo là một thứ khí chất phiêu diêu tít trên mấy tầng mây. Thực ra, Lão Tử đã giấu cái bản vẽ thiết kế của vũ trụ ngay dưới những thứ câm lặng và sần sùi nhất ở mặt đất này.
Thiên trường địa cửu. Thiên địa sở dĩ năng trường thả cửu giả, dĩ kỳ bất tự sinh, cố năng trường sinh. (Trời Đất dài lâu. Trời Đất dài lâu vì không tự sống cho mình, nên mới trường sinh).
Tại sao Đất Trời bao la lại có thể tồn tại từ vô thủy đến vô chung? Lão Tử vạch ra một định luật sắc lẹm: Vì Đất Trời “bất tự sinh” — không vơ vét năng lượng để tự nuôi béo chính mình.
Trong nhiệt động lực học, nguyên lý của phiến nhôm tản nhiệt này rành rành như thế. Khi dòng điện chạy qua, hàng tỷ bóng bán dẫn bên trong con chip gồng mình tính toán, sinh ra một lượng nhiệt năng kinh hoàng. Nếu nhiệt không được giải phóng, con chip sẽ tự thiêu rụi mạch bán dẫn của chính nó.
Lúc này, phiến nhôm ốp sát vào. Nó làm gì?
Nó mở lòng ra, hút trọn cái nóng hầm hập ấy vào thân mình. Nhưng nó không giữ lại. Nó không “tự sinh”. Nó không tích tụ nhiệt lượng để chứng tỏ mình nóng bỏng, mình rực rỡ. Thông qua hàng chục cái rãnh mỏng manh, nó ngay lập tức chuyển giao toàn bộ sức nóng đó hòa vào không khí, nhờ gió thổi đi mất. Nó thu nhận vạn vật, rồi buông xả vạn vật.
Hãy thử tưởng tượng, nếu phiến nhôm này mang một “tư tâm”, nó bảo: “Tôi hút nhiệt vất vả thế này, tôi phải giữ lại chút năng lượng cho riêng mình chứ”. Chỉ cần nó ngập ngừng ôm giữ nhiệt lượng mà không xả ra không khí, nó sẽ nhanh chóng đạt đến trạng thái bão hòa nhiệt. Nó không chảy nhão ra đâu, vì nhiệt độ nóng chảy của nhôm lên tới hơn 660 độ C. Nhưng khi đó, nó sẽ biến thành một bức tường giam hãm ngột ngạt. Bức tường ấy dội ngược sức nóng trở lại, bức tử và nướng chín các vi mạch silicon mỏng manh vốn chỉ chịu được hơn trăm độ. Chết chùm cả hệ thống.
Nhờ cái đặc tính “vô tư” liên tục cho đi, xả đi tất cả tạp niệm năng lượng để làm trống rỗng chính mình, mà phiến nhôm cứu sống cả hệ thống điện tử, và tự nó cũng vẹn nguyên qua hàng vạn giờ máy chạy (“thành kỳ tư”).
Đất Trời vĩ đại cũng vận hành y như vậy. Tạo Hóa làm ra nắng mưa, trút sương xuống nuôi cỏ cây, ươm mầm sự sống. Nhưng Tạo Hóa chưa bao giờ thu thuế của sinh linh, chẳng bao giờ giữ rịt lấy sinh khí cho riêng mình. Người cứ ban phát, rồi lặng lẽ lùi lại. Chẳng giữ lại gì, nên Người không bao giờ cạn kiệt.
Thị dĩ thánh nhân hậu kỳ thân nhi thân tiên. (Vì vậy, bậc thánh nhân để thân mình ở sau mà lại lên trước).
Chữ của Lão Tử chẳng phải là lời dạy mưu mô, lùi một bước để tiến ba bước nơi quan trường. Nó là nguyên lý sinh học. Là kết cấu của sự tồn tại.
Ngày xưa, cái dạo còn lấm lem bùn đất loay hoay ngoài vườn, tôi hay cầm dao đi ghép cây. Trồng bưởi Diễn, bưởi Đoan Hùng mà chiết cành cắm thẳng xuống đất thì cây yếu xìu, rễ nông choèn, gặp nấm bệnh là chết gục. Người nông dân phải dùng một thủ thuật: Ghép mắt.
Ta đi tìm một cái gốc bưởi rừng, bưởi chua. Thứ cây dại gai góc xù xì, quả chát ngầm, mọc hoang dã lăn lóc trên đồi sỏi đá. Cắt cụt ngọn nó đi. Rồi lấy một mắt mầm của cây bưởi ngọt, ghép vào cái gốc hoang dại ấy.
Khi cây lớn lên, thiên hạ đi qua chỉ ngước nhìn tán lá xanh mướt, trầm trồ khen những quả bưởi ngọt lịm căng mọng. Chẳng ai khen cái gốc cây bưởi chua đen đúa, sần sùi đang vùi mình dưới lớp bùn ải kia. Cái gốc ghép ấy chấp nhận lùi lại. Chấp nhận nằm ở vị trí thấp kém nhất, tăm tối nhất, vĩnh viễn không bao giờ được đơm hoa kết trái của riêng mình (“hậu kỳ thân”).
Nhưng thử để một cơn bão đi qua, hay một mùa sương muối mặn chát đổ xuống xem.
Cành lá bên trên rũ rượi. Sinh mệnh của cả cái cây lúc bấy giờ, hoàn toàn cậy nhờ vào sức chống chịu lỳ lợm của bộ rễ bưởi chua đang cắm phập xuyên qua đá sỏi để tìm mạch nước. Nó đứng phía sau cùng của mọi vinh quang, nhưng lại là kẻ định đoạt mạng sống của toàn cục (“thân tiên”). Cái vĩ đại nhất luôn giấu mình ở nơi khuất lấp và khiêm nhường nhất.
Ngoại kỳ thân nhi thân tồn. (Đặt thân mình ra ngoài mà lại còn mãi).
Con người ta bầm dập, đau đớn, trằn trọc mất ngủ hằng đêm… phần lớn là vì không biết “ngoại kỳ thân”. Ta tự trói mình vào sự vật. Ta cột chặt cái bản ngã, cái lòng tự ái của mình vào những thứ mình làm ra.
Có một dạo, tôi cắm đầu vào thiết kế các hệ thống tưới tự động. Vẽ ra một cụm van áp lực. Thợ thi công chê bản vẽ rườm rà. Khách hàng phàn nàn dòng chảy yếu. Tôi nổi điên. Tôi đem mớ lý thuyết cơ học lưu chất ra cãi vã ăn thua. Tôi tổn thương vì tôi coi cái bản vẽ đó là danh dự của tôi, là mặt mũi của một thằng kỹ sư. Tôi chui vào “trong” sự vật. Và khi sự vật bị bầm dập, tôi cũng tơi tả.
Rồi những vấp váp khốc liệt dạy tôi cách lùi ra ngoài.
Bây giờ, những đêm lụi cụi cắt giấy, khâu chỉ, đóng gói từng cuốn sổ tay mộc mạc, từng trang sách nhuốm màu triết lý gửi đi từ dự án Vô Vi Đạo, tôi tập cách buông tay.
Tôi viết ra những chiêm nghiệm bằng tất cả sự chân thực lấm lem của đời mình. Khâu cuốn sách thật chắc. Nhưng khi cuốn sách được gửi đi, đặt trên mặt bàn của một người lạ, tôi tự lột cái “tôi” của mình ra khỏi nó (“ngoại kỳ thân”).
Họ đọc mà thấu cảm, thì tốt. Họ lật giở vài trang thấy không hợp, chê bai, hay lỡ tay làm đổ ly cà phê lên bìa sách… tôi cũng mỉm cười, chẳng mảy may đau xót hay giận dữ. Cuốn sách là cuốn sách. Trải nghiệm là của họ. Tôi là tôi. Tôi đứng ngoài sự tồn tại của nó. Và kỳ lạ thay, khi ta không còn dùng cái ngã mạn để bám víu lấy sản phẩm của mình, thì những giá trị chân thực lại tự nó lan tỏa êm ru. “Thân tồn” là thế. Ta chỉ trọn vẹn khi ta ngừng bắt vạn vật phải tôn vinh mình.
Phi dĩ kỳ vô tư tà? Cố năng thành kỳ tư. (Chẳng phải vì không có tư tâm sao? Cho nên mới thành tựu được cái tư tâm của mình).
Chữ “Cố” (Cho nên). Vang lên gọn lỏn. Sòng phẳng cắt đứt mọi mớ bòng bong của thói tham lam.
Đây là cái hàm nhân quả tuyệt đối của vật lý. Lực tác dụng và phản lực. Không bao giờ có chuyện vơ vét tất cả về mình mà lại có thể bền vững.
Con người ta chật vật mưu sinh, khao khát bình yên, khao khát làm được một điều gì đó ý nghĩa. Cái mong cầu ấy chẳng có gì là tội lỗi. Việc muốn bán được những cuốn sách tử tế, muốn lan tỏa một triết lý giáo dục để giúp người đời bớt khổ… đó cũng là một dạng “tư tâm” hướng thiện.
Nhưng cách để đạt được nó, không phải là gào thét quảng cáo đao to búa lớn. Không phải là gân cổ lên dạy đời, bắt người ta phải mua, phải tin, phải vỗ tay cho mình.
Mà là cặm cụi làm cho trọn vẹn, dồn hết tâm huyết vào từng trang giấy nhám. Gieo hạt xuống đất ải. Rồi lùi lại. Không mong cầu báo đáp. Không chờ đợi tung hô. Dùng sự tĩnh lặng vô tư để bao dung lấy mọi phản hồi của đời sống. Chính cái thái độ không cưỡng cầu ấy, lại là mảnh đất màu mỡ nhất để cái “tư tâm” thiện lành ban đầu tự đâm chồi nảy lộc.
Đất Trời vốn dĩ công bằng đến mức tàn nhẫn. Trống rỗng thì vĩnh cửu. Tham lam thì đứt gãy.
…
Ngoài khung cửa sổ xưởng, trăng muộn đã lên.
Thứ ánh sáng nhàn nhạt, bàng bạc hắt qua cành nhãn lồng xơ xác gió mùa. Tôi quăng phiến nhôm tản nhiệt đã thổi sạch bụi vào rổ linh kiện. Kêu lanh canh.
Gấp lại bản vẽ kỹ thuật đang trải dở trên bàn. Nhấc vạt áo lau vệt dầu nhớt vừa quệt ngang trên trán. Mọi thứ trên đời này, vật liệu hay con người, cuốn sách hay cỗ máy, đều bị ràng buộc bởi một ranh giới tồn tại khắc nghiệt. Phải biết cho đi khoảng rỗng, phải biết chịu đựng phần khuất lấp tối tăm, thì mới gánh nổi sức nặng của sự sống dài lâu.
Kéo sập tấm cửa cuốn xuống. Bóng tối hiền hòa trùm lên xưởng máy.
Bước đi trên con đường rải sỏi lạo xạo. Gió bấc thốc qua lạnh buốt, nhưng lồng ngực trống tuếch lại thấy ấm áp lạ thường. Yên ả. Chỉ còn nghe tiếng thở đều đặn, tuần hoàn của vạn vật trong đêm.
