DÒNG NƯỚC TƯỚI NGUỘI VÀ SỰ TĨNH LẶNG CỦA MŨI DAO
Đạo Đức Kinh – Chương 08:
Thượng thiện nhược thuỷ.
Thuỷ thiện lợi vạn vật nhi bất tranh, xử chúng nhân chi sở ố, cố cơ ư Đạo.
Cư thiện địa, tâm thiện uyên, dữ thiện nhân, ngôn thiện tín, chính thiện trị, sự thiện năng, động thiện thời.
Phù duy bất tranh, cố vô vưu.
Dịch nghĩa:
Bậc thiện cao nhất giống như nước.
Nước khéo làm lợi cho vạn vật mà không tranh giành, ở nơi mà mọi người đều ghét bỏ, nên gần với Đạo.
Ở thì chọn chỗ đất khéo (chỗ thấp), tâm thì khéo giữ tĩnh sâu thẳm, giao tiếp thì khéo giữ lòng nhân, nói thì khéo giữ lời tín.
Cai trị thì khéo giữ sự bình yên, làm việc thì khéo phát huy năng lực, hành động thì khéo hợp thời cơ.
Chỉ vì không tranh, nên không có lỗi lầm.
Xưởng khuôn mẫu những ngày cuối tháng Tám ngột ngạt một thứ mùi đặc trưng mà những kẻ chưa từng lăn lộn dưới mạn thuyền hay gầm máy sẽ khó lòng chịu được. Đó là mùi của mỡ bò cháy xém quyện vào mùi ngai ngái của dung dịch tưới nguội pha nước. Tôi đứng cạnh cỗ máy phay CNC vừa mới hạ đặt hôm qua, nghe tiếng rít chói tai của mũi dao hợp kim nguyên khối đang cắn ngập vào phôi thép SKD11 cứng như đá. Phôi thép văng ra từng mảng, đỏ rực vì ma sát cắt gọt ở tốc độ trục chính lên tới cả chục ngàn vòng một phút. Ở ngay vị trí giao cắt khốc liệt nhất ấy, một vòi nước làm mát đang xối xả tuôn trào, bao bọc lấy cả mũi dao và khối thép.
Nhìn dòng nước đục ngầu ấy chảy tràn qua những rãnh kim loại sắc lẹm, tôi bất giác nhớ lại những ngày tháng cuồng nộ nhất của tuổi trẻ mình. Tôi từng là một gã thợ phụ hồ lấm lem bùn đất, một tài xế xe ôm phơi mặt ngoài đại lộ, rồi khởi nghiệp thất bại, để rồi cắn răng vươn lên mài giũa mình thành một kỹ sư thiết kế, rồi một Giám đốc R&D. Trong suốt hành trình chật vật mưu sinh đó, cái “Tôi” của tôi cũng từng sắc lẹm và cứng nhắc như mũi dao phay hợp kim kia. Tôi từng nghĩ mình phải mạnh mẽ cắt gọt mọi trở ngại, phải bảo vệ quan điểm thiết kế đến cùng trước sự phản biện của anh Phương hay các sếp, phải chứng minh năng lực của mình bằng những con số KPIs khô khốc.
Nhưng Lão Tử lại thì thầm một quy luật hoàn toàn ngược lại: “Thượng thiện nhược thuỷ. Thuỷ thiện lợi vạn vật nhi bất tranh”. Bậc thiện cao nhất không mang dáng vẻ của một thanh gươm sắc bén, mà mang đặc tính của dòng nước. Dòng dung dịch tưới nguội trong cỗ máy kia không hề tranh đoạt sự cứng rắn với mũi dao, cũng chẳng ganh đua độ bền bỉ với khối thép. Nó chỉ làm đúng một việc duy nhất: mềm mại luồn lách vào nơi khắc nghiệt nhất, thu nhận toàn bộ nhiệt lượng khổng lồ sinh ra từ ma sát, bôi trơn bề mặt tiếp xúc và làm giảm hệ số ma sát xuống mức tối thiểu. Nếu không có dòng nước yếu ớt, vô hình vô dạng ấy nhún nhường bao bọc, mũi dao dẫu có được tôi luyện cứng đến đâu cũng sẽ lập tức sinh nhiệt, biến dạng dẻo và gãy nát văng tung tóe dưới áp lực. Con người cũng vậy. Chúng ta gồng mình lên tranh giành đúng sai, bảo vệ cái mặt nạ chức danh bằng mọi giá, để rồi tự đốt cháy chính mình trong những cơn stress quá nhiệt. Sự bao dung và nhượng bộ không phải là yếu hèn, mà là màng dầu bôi trơn cứu rỗi toàn bộ hệ thống cơ học của đời người khỏi sự tự hủy diệt.
Và rồi, dòng nước ấy đi về đâu? “Xử chúng nhân chi sở ố, cố cơ ư Đạo”. Nước luôn chảy về nơi mà mọi người đều ghét bỏ. Trong xưởng máy, dòng dung dịch sau khi ôm lấy sức nóng của kim loại, cuốn theo những phoi thép sắc nhọn, dầu cặn, rác rưởi, sẽ chảy tuột xuống gầm máy, chui rúc vào một cái bể chứa tối tăm, hôi hám và bẩn thỉu nhất nằm sát mặt đất. Chẳng ai muốn đưa tay vào cái bể mùn cặn đó. Ngày xưa, tôi cũng khao khát được đứng ở những nơi sáng lòa, ngồi phòng máy lạnh, né tránh những góc khuất tăm tối bẩn thỉu của công trường. Nhưng khi nếm đủ sự bầm dập, tôi nhận ra những bộ phận chịu tải tĩnh nặng nề nhất của một cỗ máy, những trụ móng cắm sâu nhất của một tòa nhà, luôn nằm dưới bùn đất. Người chịu hạ mình làm việc ở nơi tồi tàn nhất, ôm lấy những phần việc lấm lem mà kẻ khác chê bai mỉa mai, gánh lấy những phàn nàn oán trách mà không oán thán, chính là người đang vận hành cỗ máy theo đúng nguyên lý của Đạo.
Lão Tử mổ xẻ sự tĩnh lặng của Đạo qua bảy chiều kích của đời sống. Bảy chiều kích ấy, kỳ diệu thay, lại hiển hiện toàn vẹn trong chu trình tuần hoàn của dòng nước làm mát kia.
“Cư thiện địa, tâm thiện uyên”. Chỗ ở khéo thì chọn nơi thấp tỳ, tâm khéo thì giữ sự tĩnh lặng sâu thẳm. Cái bể chứa dung dịch dưới gầm máy CNC luôn phải được thiết kế với những vách ngăn (baffles) dôi ra. Dòng nước mang đầy cặn thép đi qua các vách ngăn ấy, nhờ sự tĩnh lặng của không gian rộng lớn dưới đáy bể, vận tốc dòng chảy chậm lại đến mức gần như đứng im. Nhờ sự tĩnh lặng sâu thẳm ấy, những phoi thép nặng nề, những cặn bẩn bám chấp sẽ từ từ lắng chìm xuống tận cùng. Lớp dung dịch nổi lên trên cùng lại trở nên thanh khiết, trong veo để tiếp tục bơm lên buồng cắt gọt. Tâm trí con người nếu không có những khoảng không “Tâm thiện uyên” để tĩnh lặng, để chậm lại sau một ngày bị quăng quật bởi áp lực doanh số, bởi những cái lườm nguýt chốn văn phòng, thì những cặn bẩn sân hận sẽ cứ thế bị cuộn trào lên liên tục. Chúng ta sẽ mang nguyên dòng nước đục ngầu sự bực dọc đó bơm ngược lại vào gia đình, vào vợ con, làm hỏng toàn bộ những mối hàn yêu thương cốt lõi nhất.
“Dữ thiện nhân, ngôn thiện tín, chính thiện trị”. Đối đãi khéo thì giữ lòng nhân, lời nói khéo thì giữ chữ tín, cai trị khéo thì giữ sự bình yên. Dòng nước làm mát len lỏi vào từng kẽ hở siêu nhỏ của lưỡi cắt, ôm trọn lấy những hốc sâu phức tạp nhất của phôi khuôn mẫu mà không chối từ một góc cạnh nào. Nó chân thật tuyệt đối, không giả tạo màu mè. Tư thế của một người quản lý R&D, hay của bất kỳ ai đang lèo lái một đội ngũ cũng nên như thế. Không cần đao to búa lớn, không cần những chính sách giám sát ngặt nghèo dồn ép nhân sự đến nghẹt thở. Sự quản trị tốt nhất là tạo ra một môi trường bao dung, một dòng chảy nguồn lực đủ tĩnh lặng để từng kỹ sư được tự do sáng tạo, được sai lầm và tự sửa chữa trong cái dung sai cho phép của dự án.
“Sự thiện năng, động thiện thời”. Làm việc khéo phát huy năng lực, hành động khéo hợp thời cơ. Việc bơm dung dịch tưới nguội trên máy CNC là một nghệ thuật của thời điểm. Nếu mũi dao vừa chạm vào phôi sinh nhiệt cực lớn mà dung dịch mới ập tới, hiện tượng sốc nhiệt (Thermal shock) sẽ xảy ra, mũi dao hợp kim sẽ nứt vỡ ngay tức khắc. Mọi sự can thiệp đều phải đúng lúc, đúng thời điểm của tự nhiên. Ép một hạt mầm nảy lộc vào giữa mùa đông là giết chết nó. Cố sức tranh luận tay đôi khi người đối diện đang bốc hỏa sự bảo thủ chỉ làm mối quan hệ gãy nát. Phải biết lùi lại, chờ đợi cái “thời” để sự mát mẻ tự nhiên tràn vào xoa dịu.
Dự án VoViDao.Com của tôi thai nghén ra đời cũng từ những quan sát nhặt nhạnh và xót xa như thế. Đã có lúc tôi muốn nó phải thành hình thật nhanh, phải truyền tải được những chân lý to tát, phải lấp lánh sự vĩ đại. Nhưng rồi tôi tự tát vào sự ngã mạn của chính mình. Sự vĩ đại nào đâu nằm ở những lớp vỏ bóng bẩy hào nhoáng.
“Phù duy bất tranh, cố vô vưu”. Chỉ vì không tranh giành, nhún nhường như nước, nên chẳng bao giờ mắc lỗi lầm. Cục phôi thép kia dẫu có cứng đến đâu, dưới sự bao bọc nhẫn nại và bền bỉ của dòng nước không hình thù, cuối cùng cũng được gọt giũa thành một chi tiết máy sắc sảo, bóng loáng hoàn hảo. Nước không tranh công. Xong việc, nó lại lặng lẽ rút về bể ngầm tăm tối. Con người ta ở đời, khổ sở bám víu vào cái danh xưng trưởng phòng, giám đốc, vào chiếc xe đang đi, ngôi nhà đang ở, rồi ngày đêm nơm nớp sợ hãi kẻ khác tước đoạt đi. Nếu ta biết thả lỏng, hạ mình xuống ngang bằng với mặt đất, với bùn non, thì làm gì còn chỗ nào thấp hơn để mà rơi xuống nữa? Sự bình yên tuyệt đối chỉ đến khi ta dừng việc cố gắng chứng minh mình là một thanh thép cứng.
Chu trình gia công đã hoàn tất. Lệnh M30 báo hiệu kết thúc chương trình. Trục chính từ từ giảm tốc rồi dừng hẳn. Tiếng rít chói tai xé màng nhĩ tắt lịm, nhường chỗ cho sự tĩnh mịch bao trùm không gian xưởng. Mùi mỡ bò ngai ngái vẫn còn đó. Tôi đứng khoanh tay, nhìn những giọt dung dịch tưới nguội đục ngầu đang lặng lẽ men theo bề mặt thép sáng loáng, rỏ từng giọt tong… tong… rớt lại xuống đáy bể tối tăm bên dưới gầm máy.
Chi tiết khuôn đã thành hình, mát lạnh. Mũi dao vẫn nguyên vẹn. Cỗ máy tĩnh lặng. Và tôi cũng thế.
