Vệt Xước Vi Mô, Mạng Tinh Thể Khuyết Và Sự Trống Rỗng Của Đất Trời
Tam thập bức cộng nhất cốc, đương kỳ vô, hữu xa chi dụng.
Duyên tráp dĩ vi khí, đương kỳ vô, hữu khí chi dụng.
Tạc hộ dụ dĩ vi thất, đương kỳ vô, hữu thất chi dụng.
Cố hữu chi dĩ vi lợi, vô chi dĩ vi dụng.
(Tạm dịch:
Ba chục nan hoa cùng cắm vào một cái bầu trục, nhờ khoảng trống không ở giữa, mới có tác dụng của cỗ xe.
Nhào đất sét để nặn bát vại, nhờ khoảng trống không ở giữa, mới có tác dụng của bát vại.
Đục cửa chính, cửa sổ để làm nhà, nhờ khoảng trống không ở giữa, mới có tác dụng của cái nhà.
Cho nên, lấy cái “có” để làm của cải, nhưng phải lấy cái “không” để làm nên tác dụng).
…
Tiếng mảnh hợp kim cắn vào gang rít lên chát chúa.
Tôi đứng khoanh tay, lặng nhìn trục dao khoét (boring bar) đang lầm lùi ăn sâu vào lòng một khối lốc xi-lanh. Khối kim loại xám xịt, đặc quánh. Mũi dao đi tới đâu, mạt gang vụn vỡ lả tả rớt xuống mâm máy tới đó.
Người ta đang làm gì vậy? Người ta đang phá bỏ vật chất. Tước đi sự đặc ruột kiêu hãnh của khối gang. Moi móc kim loại ra để tạo thành một buồng chứa tĩnh lặng, rỗng hoác.
Bởi vì nếu khối gang kia cứ đặc cứng, hoàn hảo không một kẽ hở, nó vĩnh viễn chỉ là một cục chặn giấy khổng lồ nặng trĩu. Chỉ khi người ta chấp nhận khoét rỗng nó đi, thì pít-tông mới có chỗ mà luồn vào. Hỗn hợp xăng gió mới có không gian để nén và kích nổ. Cỗ máy hàng trăm mã lực mới bừng tỉnh sinh mệnh.
Sức mạnh vĩ đại nhất không sinh ra từ sự lấp đầy. Nó sinh ra từ khoảng không.
Chương 11 của Đạo Đức Kinh không mượn lời răn dạy xa vời. Lão Tử như cầm một thước kẹp cơ khí, điềm nhiên đo lường thói tham lam ngàn đời của con người, lột trần nguyên lý sinh tồn của vạn vật bằng thứ vật lý sắc lẹm nhất.
Tam thập bức cộng nhất cốc, đương kỳ vô, hữu xa chi dụng. (Ba chục nan hoa cắm vào bầu trục, nhờ khoảng trống ở giữa, mới thành cỗ xe).
Ngày xưa lấm lem chui gầm xe tải, tháo tung những cụm moay-ơ đóng đầy mỡ bò khét lẹt, tôi mới thấm thía cái lý này. Người đời nhìn cỗ xe lướt qua, thường ngửa mặt trầm trồ khen dàn mâm đúc hợp kim cứng cáp, khen bộ lốp cao su đắt tiền dày cộp. Những thứ đó là cái “Hữu” — là vật chất hiện hữu. Sờ nắm được. Cân ký đem bán đồng nát được.
Nhưng mấu chốt để cỗ xe lăn bánh gánh hàng chục tấn qua đèo dốc nằm ở đâu?
Nó nằm ở cái lỗ rỗng ngay tâm của ổ bi. Lỗ rỗng ấy sinh ra để nhét vừa khít ngõng trục. Bánh xe nương vào khoảng không ấy mà trôi đi. Giữa những viên bi thép và rãnh trượt luôn phải chừa lại một “độ rơ” (clearance) vô hình, mỏng manh tính bằng phần ngàn milimet. Nếu tham lam, muốn nhét bi cho thật đặc, vặn đai ốc cho thật chặt để triệt tiêu cái khoảng không ấy đi, bánh xe sẽ kẹt cứng. Trượt lết và bốc cháy.
Ta luôn thích ngắm nhìn ba chục nan hoa vươn ra kiêu hãnh. Nhưng Đất Trời lại dùng cái khoảng rỗng tăm tối ở giữa lòng trục để ban cho cỗ xe một sinh mệnh.
Tạc hộ dụ dĩ vi thất, đương kỳ vô, hữu thất chi dụng. (Đục cửa làm nhà, nhờ khoảng trống, mới ra cái nhà).
Những năm tháng bạt mạng đi xách vữa phụ hồ, trát tường nứt nẻ rộp cả hai bàn tay, tôi gặp đủ loại người. Ai xây nhà cũng muốn cắm mặt xếp gạch, đổ bê tông cho thật dày, thật kín. Khối lượng vật tư ấy quy ra tiền tỷ. Ai cũng vỗ ngực tự hào căn nhà kiên cố, thành vách đắp điếm vàng son.
Nhưng xây xong, nếu quên đục cửa sổ thì sao?
Một ngôi nhà bằng gạch đặc, không kẽ hở, không ô thoáng… nó là một cái hầm mộ ngạt thở. Ngôi nhà có giá trị vật chất to lớn đến đâu, thì cái làm cho con người sống được, hít thở được, đón gió đón nắng được, lại chính là phần vật chất bị đục bỏ đi.
Chui sâu vào khoa học vật liệu, tôi rùng mình nhận ra nguyên lý này đúng đến mức nghiệt ngã.
Sắt thép cứng cáp là nhờ cấu trúc mạng tinh thể. Nhưng kim loại có thể uốn cong, rèn đập mà không gãy, lại là nhờ bên trong mạng tinh thể ấy chứa những “khoảng khuyết” (vacancies) và “lệch mạng” (dislocations) — những nơi bị trống, bị thiếu hụt nguyên tử. Khi chịu lực đập của búa, các mặt phẳng nguyên tử trượt qua nhau, lấp vào những khoảng trống đó. Vật liệu nhờ thế mà có sự dẻo dai (ductility).
Nếu ta chế tạo ra một cấu trúc mạng tinh thể hoàn hảo tuyệt đối 100%, đặc khít, không có một tì vết hay khe hở nào, khối kim loại ấy sẽ giòn tan như một tấm kính. Chạm mạnh là vỡ nát thảm khốc.
Sự hoàn hảo, đặc khít lại chính là cội nguồn của sự đứt gãy. Sự khuyết thiếu, khoảng rỗng, hóa ra lại là nơi dung chứa sức chịu đựng.
Cố hữu chi dĩ vi lợi, vô chi dĩ vi dụng. (Cho nên, lấy cái “có” để làm của cải, nhưng lấy cái “không” để làm nên tác dụng).
Chữ “Cố” vang lên sòng phẳng. Đập vỡ cái thói tham lam vơ vét của con người. Ta lặn ngụp trong kiếp nhân sinh, khổ sở trầy da tróc vảy cũng chỉ vì sợ hãi cái “Vô”. Ta sợ sự trống rỗng.
Ta cắm đầu kiếm tiền để lấp đầy tài khoản. Mua đồ đạc lấp kín phòng khách. Ta lướt điện thoại ngấu nghiến để lấp kín từng giây phút rảnh rỗi. Ta ép con cái học ngày học đêm để nhồi vào bộ não non nớt của chúng một mớ kiến thức đặc sệt. Ta tự trát gạch, đổ bê tông bịt kín mọi ô cửa sổ của tâm trí. Và rồi ta ngạt thở. Ta trầm cảm, bế tắc.
Những đêm dài tĩnh lặng, ngồi lọc cọc gõ phím viết lách, gầy dựng từng chút một cho những dự án giáo dục, tôi tự dặn lòng mình. Nơi đây không phải là chỗ để nhồi nhét chữ nghĩa hàn lâm đao to búa lớn. Càng không phải là nhà kho đạo lý ép người đời phải nhai nuốt để chứng tỏ mình thông tuệ.
Viết một trang sách, hãy để lại những khoảng lùi. Kể một câu chuyện đời lấm lem, rồi mỉm cười im lặng. Truyền đạt kiến thức là đưa ra cái khung, nhưng bắt buộc phải đục những ô cửa sổ thông gió cho tư duy.
Giáo dục không phải là làm đầy một cái xô, mà là mồi lên một ngọn lửa. Tạo ra không gian âm (negative space), rồi nhường bước. Ta không răn dạy, ta chỉ là người dọn rác giúp những ô cửa thông gió. Ai mệt mỏi ngang qua, ghé mắt nhìn vào khoảng không ấy, tự họ sẽ đón nhận được ngọn gió tĩnh tại. Sự vỡ lẽ và năng lực tự chữa lành chỉ có thể nảy mầm trong một tâm trí đã được dọn rỗng.
…
Tiếng động cơ điện ngưng bặt cắt ngang dòng suy nghĩ, kéo tôi về lại thực tại. Máy khoét đã hoàn thành nhiệm vụ.
Giờ là lúc nguyên công mài khôn (honing) vào việc. Lưỡi đá khôn tịnh tiến, miết dọc xà xuống bề mặt lòng xi-lanh. Dung dịch làm mát xịt ra trắng xóa.
Nhiều người nghĩ rằng, để một cỗ máy hoàn hảo, lòng xi-lanh phải được đánh bóng nhẵn thín như gương. Nhưng không. Lưỡi đá khôn đang cố tình cày xới, tạo ra hàng triệu vệt xước chéo (cross-hatch) đan xen nhau tạo thành những góc 45° đến 60° tinh tế trên bề mặt kim loại.
Bởi vì, nếu bề mặt xi-lanh nhẵn bóng tuyệt đối, lớp nhớt bôi trơn sẽ trôi tuột đi không chỗ bám. Pít-tông sẽ cọ xát trực tiếp vào thành máy, kẹt cứng và phá hủy toàn bộ động cơ. Hàng triệu vệt xước chéo li ti kia, thực chất là hàng triệu “khoảng rỗng” vi mô. Bề mặt khuyết điểm ấy giữ lại những giọt dầu nhớt bé nhỏ, tạo thành một màng đệm vô hình mỏng manh che chở cho kim loại trước ma sát tàn khốc.
Thêm một lần nữa, Đất Trời mượn sự tì vết, rỗng lặng để bảo bọc lấy sinh tồn.
Tôi gấp lại cuốn sổ tay đặt trên mặt bàn lốm đốm vết dầu. Đưa tay tắt công tắc bóng đèn tuýp.
Gió từ cánh đồng ngoài kia lùa vào khe cửa, thoảng mùi đất ải ngai ngái ẩm ướt. Bóng tối hiền hòa ùa vào khỏa lấp mọi bề bộn ngổn ngang của phoi sắt. Bỏ lại sự đặc cứng, nhọc nhằn của vật chất sau lưng. Đứng vươn vai. Nghe khớp xương kêu lách cách.
Thở hắt ra một hơi, trút nốt chút phiền muộn cặn bã xuống mặt đất câm lặng. Lồng ngực rỗng tuếch. Tĩnh lặng. Nhẹ bẫng.
Tôi bước vào màn đêm, bình yên lạ thường.
