Người ta thường nghĩ Đạo là thứ gì đó cao siêu, khói sương mờ ảo trên những đỉnh núi vắng bóng người. Nhưng thực chất, Đạo nằm sát rạt mặt đất, lấm lem bùn lầy và sực mùi dầu máy. Ở Chương 1 Đạo Đức Kinh – chương mở đầu cho mọi nền tảng triết học của Lão Tử, vạn vật được bóc tách về dạng nguyên thủy nhất: “Có” và “Không”. Chúng ta không bàn chuyện mây gió. Mời bạn cùng bước ra bờ ruộng đang cày dở, hay nhìn vào những khe hở dung sai của một cỗ máy CNC, để thấy rằng sự sống chưa bao giờ sinh ra từ sự đặc khít cưỡng ép. Mọi sự mầu nhiệm của vũ trụ đều nảy nở từ chính những khoảng rỗng thô ráp và tĩnh lặng đến kiệt cùng.
Đạo khả đạo, phi thường Đạo.
Danh khả danh, phi thường Danh.
Vô, danh thiên địa chi thủy.
Hữu, danh vạn vật chi mẫu.
Cố,
Thường vô dục dĩ quan kỳ diệu.
Thường hữu dục dĩ quan kỳ kiếu.
Thử lưỡng giả đồng xuất nhi dị danh, đồng vị chi huyền.
Huyền chi hựu huyền, chúng diệu chi môn.
Bản dịch:
Đạo mà có thể nói ra được, không phải là Đạo thường hằng.
Tên mà có thể gọi ra được, không phải là Tên thường hằng.
“Không” là tên gọi gốc gác của trời đất.
“Có” là tên gọi mẹ đẻ của muôn loài.
Cho nên, thường đặt mình ở chỗ “không muốn” để soi thấy sự mầu nhiệm của nó.
Thường đặt mình ở chỗ “có muốn” để soi thấy bến bờ, giới hạn của nó.
Hai cái đó cùng sinh ra nhưng khác tên, cùng gọi là cõi sâu thẳm.
Sâu thẳm rồi lại sâu thẳm, đó là cửa ngõ của mọi sự mầu nhiệm.
…
Tôi đang nhìn ra ngoài vỉa hè. Nơi đó có một cây si già cỗi.
Một nhánh rễ lớn trồi lên mặt đất, xù xì, đầy những vết xước và mảng rêu khô. Nhánh rễ ấy không mọc lơ lửng trên không trung. Nó uốn cong lại, bám ghim chặt vào một khối đá tảng xám ngoét nằm lăn lóc bên vệ đường. Cảm giác như đất trời có sụp xuống, nó cũng không nhả khối đá ấy ra.
Đó không phải là một bức tranh với những nét vẽ mịn màng, sạch sẽ hay những sự đối xứng hoàn hảo. Nó thô mộc. Bụi bặm. Trầy trụa. Nhưng nó thuận theo lẽ tự nhiên. Lực hấp dẫn của vũ trụ và bản năng sinh tồn bắt buộc cái rễ non ngày xưa phải vươn xuống, đâm toạc lớp bùn đất, luồn lách qua khe hở và ghim chặt vào đá để giữ cho thân cây không đổ gục trong giông bão. Không có sự lựa chọn nào khác.
Đó là Đạo.
Người ta hay nói về Đạo của Lão Tử như một thứ gì đó bay bổng, khói sương mờ ảo trên những đỉnh núi cao vút. Tôi thì không nghĩ vậy. Từng làm nông, từng phụ hồ, từng cởi trần gõ búa mồ hôi trộn với mạt sắt trong xưởng cơ khí, rồi giờ ngồi mổ xẻ những cấu trúc vật liệu phức tạp nhất trong phòng R&D… tôi thấy Đạo nó nằm sát rạt mặt đất. Đạo nằm trong bùn đất lấm lem. Nằm trong những chi tiết máy móc rỉ sét dính dầu lợn cợn.
Đạo khả đạo, phi thường Đạo. Danh khả danh, phi thường Danh.
Đạo mà gọi tên ra được, vẽ thành đường nét trơn tru nhẵn nhụi được, thì chẳng phải là Đạo thật nữa rồi. Giống như bạn cố nhốt mùi ngai ngái của đất sau cơn mưa rào mùa hạ vào một cái lọ thủy tinh phòng thí nghiệm. Hoặc giống như một bản vẽ kỹ thuật cố mô phỏng lại độ cong của một cánh đồng lúa bị gió bão quật ngã. Không thể nào làm được.
Ngôn từ, định nghĩa, hay những cái tên chúng ta gán cho mọi thứ trên đời này… rốt cuộc chỉ là cái vỏ. Ngày xưa tôi là thằng thợ búa. Giờ người ta gọi tôi là Giám đốc R&D. Cái danh xưng thay đổi, nhưng bản chất gân cốt tôi vẫn là thằng nhà quê khoái ngửi mùi mồ hôi, bùn đất và sắt thép. Thế giới tự nhiên không quan tâm bạn dán nhãn cho nó là gì. Sự thật là sự thật. Sự thật luôn xù xì và nằm ngoài mọi bản vẽ.
Vô, danh thiên địa chi thủy. Hữu, danh vạn vật chi mẫu.
“Không” và “Có”. Bọn học giả triết học hay cãi nhau về nhị nguyên. Thật ra mọi thứ đơn giản lắm.
Hãy nhìn lại mặt ruộng của người nông dân.
Cái lưỡi cày bằng sắt cắm phập xuống, lật tung đất ải. Rồi cái bừa nằng nặng kéo qua, nghiền nát những tảng đất thịt cứng ngắc thành một mặt bùn nhão, tơi nhuyễn. Lưỡi cày, răng bừa, mặt bùn, hay khóm mạ non ướt sũng chuẩn bị găm xuống… tất cả đều là “Hữu” — những khối vật chất đặc sệt, sờ nắn được, đo đếm được.
Nhưng ngẫm mà xem. Lúc cúi rạp lưng cấy lúa, bàn tay người nông dân dẫu có thô ráp đến mấy cũng phải biết cách lùi lại.
Ta cắm một dảnh mạ xuống bùn, rồi phải chừa ra một khoảng cách. Không ai cắm lúa đặc kín sít sịt lấp mọi chỗ trống. Chính cái khoảng không gian mặt nước xen kẽ giữa các hàng, các khóm lúa đó — cái “Vô” — mới là thứ thực sự dung dưỡng cánh đồng.
Không có khoảng trống vô hình ấy, rễ lúa lấy chỗ nào luồn lách đâm ngang? Ánh nắng làm sao rọi được tới chân bùn? Gió lùa qua kiểu gì để không làm úng nghẹt, thối bẹ non? Ta cất công dùng cái “Hữu” (cái cày, cái bừa, sức lực) để đánh thức mặt ruộng, nhưng rốt cuộc, để lúa trổ đòng đơm bông, ta lại phải nương vào cái “Vô” — để ra một khoảng không tĩnh lặng, nhường chỗ cho đất trời tự làm công việc của mình. Mọi sự sống hữu hình, rút cục lại thành hình nhờ vào sự rỗng không.
Ngày trước, ở xưởng máy, người ta hay tự hào về sức mạnh của những khối kim loại đặc ruột, chắc nịch. Nhưng máy móc chỉ chạy được nhờ những khe hở. Không có độ rơ lỏng giữa các bánh răng, trục và lỗ, cỗ máy sẽ kẹt cứng và vỡ vụn tức thì. Không có khoảng trống, vạn vật chết nghẹt ngay.
Cái chén sành mẻ góc trên mâm cơm quê ngon lành không phải ở lớp đất nung đặc cứng, mà ở phần rỗng bên trong chứa cơm gạo. “Không” sinh ra vạn vật. Nó là nền tảng vô hình. “Có” nuôi dưỡng vạn vật. Nó là hình hài hữu hình. Hai cái đó quyện vào nhau, tự nhiên như hơi thở.
Cố…
Lão Tử dùng chữ “Cố” — Cho nên.
Với một kỹ sư, chữ này là cốt tủy của nguyên lý nhân quả. Lực A tác động lên điểm B, cho nên vật thể C chuyển động. Nhưng cái nhân quả của Đạo nó tĩnh lặng hơn nhiều. Nó không phải là một lực ép cơ học cưỡng bức. Nó là hệ quả của quy luật tự nhiên. Nước chảy cho nên đá mòn. Rễ cây cần đứng vững cho nên nó bám chặt vào đá.
Cố thường vô dục dĩ quan kỳ diệu. Thường hữu dục dĩ quan kỳ kiếu.
Có những ngày, tôi bước ra khỏi phòng họp, đầu óc căng như một cái nhíp xe tải chở quá tải. Đó là lúc tôi mang đầy “Hữu dục”. Tôi muốn dự án phải thành công. Tôi muốn thông số vật liệu phải đạt chuẩn. Tôi muốn đám nhân viên làm việc hiệu quả. Lúc đó, mắt tôi chỉ thấy toàn là giới hạn, bế tắc, sai số. Tôi thấy cái “kiếu” — bến bờ, sự góc cạnh, sự ma sát của cuộc đời. Tôi bực bội với một vết nứt trên thân van nhựa. Tôi khó chịu với tiếng máy phay kêu rít lên từng hồi. Tôi đau đáu.
Nhưng rồi, tôi lùi lại. Vi Vô Vi.
Tôi chọn cách không làm gì cả. Không phán xét. Không dính mắc vào kết quả. Không muốn gì hết. “Vô dục”.
Kỳ lạ thay. Khi buông cái sự mong cầu xuống, bức tranh tự nhiên hiện ra hoàn toàn khác. Bầu trời vẫn vậy, đám người dưới kia vẫn chật vật mưu sinh. Bà đồng nát vẫn cong lưng đạp xe qua vũng nước tù đọng. Nhưng tôi không còn thấy sự nhếch nhác hay thất bại nữa. Tôi thấy sự “diệu” — cái mầu nhiệm của sự vận hành.
Tôi thấy sự kiên cường của con người nhỏ bé. Tôi thấy vũng nước mưa đọng trên mặt xi măng loang lổ kia đang phản chiếu mảng mây xám xịt tuyệt đẹp. Tôi ngắm nhìn một chi tiết máy bị ăn mòn, gỉ sét và nhận ra đó là một kiệt tác của thời gian, một dấu vết của quá trình oxi hóa chậm rãi theo đúng quy luật đất trời. Mọi thứ tự nhiên trở nên bao dung. Mọi vết xước của đời sống đều có lý do của nó. Không có đúng sai. Chỉ có sự tồn tại.
—
Thử lưỡng giả đồng xuất nhi dị danh, đồng vị chi huyền. Huyền chi hựu huyền, chúng diệu chi môn.
“Huyền”. Sâu thẳm. Đen kịt.
Ngày xưa lúc lội ruộng, chân tôi thụt sâu xuống lớp bùn nhão dưới đáy, dẫm phải những thân rạ mục nát. Lớp bùn đó hôi mùi bùn non, tanh tanh vị của đất và nước đọng lâu ngày. Khó ngửi. Khó chịu. Nhưng chính cái chỗ sâu thẳm đen kịt đó là nơi thai nghén vạn vật. Rễ lúa đâm xuống đó. Sự sống hút dưỡng chất từ đó.
“Huyền chi hựu huyền”. Đào sâu dưới lớp bùn là đất sét. Sâu dưới đất liền là mạch nước. Sâu dưới mạch nước là tầng đá tảng. Đạo của Lão Tử cũng là lớp bùn đen thẳm đáy đó. Nó không phải là ánh sáng chói lòa trên sân khấu. Nó là màn đêm bao bọc lấy vạn vật, để những vì sao có chỗ mà phát sáng.
Cái tĩnh lặng và cái ồn ào. Sự sống và cái chết. Cái đặc và cái rỗng. Sự mệt mỏi rã rời của một kiếp người và cái bao la tĩnh tại của vũ trụ. Tất cả đều chui ra từ một gốc. Đều là cái sự “sâu thẳm” đó. Càng nhìn sâu vào sự lấm lem bầm dập của đời, càng thấu hiểu, ta lại càng chạm đến cái lõi mầu nhiệm của tạo hóa. Cửa ngõ của mọi huyền diệu mở ra ngay giữa một cánh đồng ngập nước tơi bời sau cơn bão, chứ không phải ở chốn thần tiên nào.
…
Ngoài hiên, gió khẽ rùng mình.
Cái rễ cây xi cũ kỹ vẫn cắm ngập vào tảng đá, im lìm, không buồn cựa quậy. Bụi bặm. Thô ráp. Bất biến. Nó cứ thế tồn tại, thực thi bản thiết kế rỗng không của vũ trụ mà chẳng cần bất cứ một lời giải thích nào.
Ngụm nước trà trong chén sành đã nguội ngắt từ lâu.
Tôi tựa lưng vào ghế, thở phào một hơi thật dài. Mọi khối đá đè nặng trong lồng ngực bỗng chốc rỗng tuếch, trôi tuột đi mất.
Chỉ còn lại khoảng không. Trống rỗng. Và bình yên. Tĩnh lặng đến kiệt cùng.
