Con người hiện đại luôn bị ám ảnh bởi sự tươm tất. Ta ép mình tuân theo những chuẩn mực về cái “Đẹp”, cái “Thiện” và kịch liệt chối bỏ những gì lấm lem, xù xì, khiếm khuyết. Nhưng trong thế giới của vật lý học và tự nhiên, không có bùn lầy thì không có chén cơm trắng; không có khoảng rỗng thì cỗ máy kẹt cứng. Ở Chương 2 Đạo Đức Kinh, Lão Tử dội một gáo nước lạnh vào tư duy nhị nguyên thích phân biệt đó. Bóc tách sự vật thông qua hình ảnh rễ cây bám chặt vào vách đá và khái niệm “ứng suất dư” trong cơ học, bài viết này sẽ chỉ ra sự vô nghĩa của việc phán xét. Đã đến lúc ngừng nhào nặn thế giới theo ý mình, ngừng mong cầu sự công nhận, và để vạn vật vận hành theo đúng cái lẽ tương sinh mộc mạc của nó.
Vết Xước Của Đá Tảng Và Rễ Cây Bám Chặt: Đọc Lại Đạo Đức Kinh Chương 2
Thiên hạ giai tri mỹ chi vi mỹ, tư ác dĩ;
Giai tri thiện chi vi thiện, tư bất thiện dĩ.
Cố:
Hữu vô tương sinh,
Nan dị tương thành,
Trường đoản tương hình,
Cao hạ tương khuynh,
Âm thanh tương hòa,
Tiền hậu tương tùy.
Thị dĩ thánh nhân:
Xử vô vi chi sự,
Hành bất ngôn chi giáo.
Vạn vật tác yên nhi bất từ,
Sinh nhi bất hữu,
Vi nhi bất thị,
Công thành nhi phất cư.
Phù duy phất cư, thị dĩ bất khứ.
(Bản dịch: Thiên hạ đều biết cái đẹp là đẹp, thế là cái xấu hiện ra; Đều biết cái tốt là tốt, thế là cái không tốt lù lù ở đó. Cho nên: Có và Không sinh ra nhau; Khó và Dễ tạo nên nhau; Dài và Ngắn làm rõ nhau; Cao và Thấp nương tựa nhau; Âm và Thanh hòa quyện nhau; Trước và Sau nối gót nhau. Bởi vậy bậc thánh nhân: Dùng sự “không can thiệp ép uổng” (vô vi) để xử việc; Dùng sự “không nói” để dạy dỗ. Để muôn vật sinh trưởng mà không chối từ; Sinh ra mà không vơ làm của mình; Làm nên việc mà không cậy khéo; Công trạng hoàn thành thì lui thân. Chính vì không ôm giữ lấy công, nên công lao chẳng bao giờ mất đi).
…
Tôi đang ngồi nhìn một vách đá lởm chởm.
Trên đó, có một rễ cây cổ thụ rủ xuống. Nó không mọc lơ lửng, uốn lượn mềm mại trơn tru như trong mấy bức tranh thủy mặc được cắt tỉa sạch sẽ nơi phòng khách. Nó sần sùi. Nó tróc vỏ. Thuận theo lực hấp dẫn và bản năng sinh tồn, cái rễ ấy đâm toạc lớp đất cằn, trườn qua vách núi và ghim chặt, ôm nghiến lấy một tảng đá xám xịt.
Thô mộc. Bụi bặm. Có vẻ xấu xí trong mắt những người ưa chuộng sự nhẵn nhụi, tươm tất. Nhưng nó là sự thật của tự nhiên.
Đó chính là cách Lão Tử mở đầu chương hai.
Thiên hạ giai tri mỹ chi vi mỹ, tư ác dĩ; Giai tri thiện chi vi thiện, tư bất thiện dĩ.
Hồi còn phụ hồ cởi trần phơi rát lưng giữa trưa hè, hay lúc chui gầm xe vặn mỏ lết dính đầy dầu luyn đen ngòm, tôi chẳng bao giờ nghĩ đến chữ “Đẹp”. Một mối hàn xỉ lồi lõm sần sùi, miễn sao nó dính chặt hai thanh sắt chữ U để khung mái tôn không sập lúc bão về, thế là tốt. Một mặt ruộng lấm lem bùn nhão nhoét, hôi rình mùi rạ mục, miễn là cắm được dảnh mạ xuống đơm bông, thế là tốt.
Nhưng rồi khi gột rửa bùn đất, bước vào phòng R&D máy lạnh, con người ta bắt đầu bày vẽ. Người ta đòi hỏi những đường nét phải mượt mà. Bề mặt vật liệu phải láng bóng không tì vết. Cái rễ cây phải được cắt tỉa cho mọc lơ lửng, uốn éo theo ý đồ “thẩm mỹ”.
Chính ngay cái khoảnh khắc ta đóng khung một thứ là “Đẹp”, là “Thiện”, thì mọi thứ nằm ngoài cái khung đó lập tức trở thành “Xấu”, thành “Ác”. Ta tự đẻ ra sự phân biệt. Ta tự làm khổ mình. Đòi hỏi một bản vẽ thiết kế không có tì vết, ta bắt đầu chê bai những vết xước tự nhiên của đời sống. Thấy một người không cư xử tròn trịa như ý mình, ta gán cho họ là kẻ tồi. Càng muốn mọi thứ sạch sẽ, ta càng hoảng sợ trước bùn đất. Thế giới tự nó vốn dĩ tròn vẹn, chính cái tâm trí con người đã cầm dao chẻ đôi nó ra.
Cố…
Cho nên.
Vũ trụ vận hành không bằng những lời nhận xét tốt xấu của con người. Nó vận hành bằng nguyên lý tương hỗ. Giống như cơ học. Giống như tự nhiên.
Hữu vô tương sinh. Nan dị tương thành. Trường đoản tương hình. Cao hạ tương khuynh. Âm thanh tương hòa. Tiền hậu tương tùy.
Có và Không. Khó và Dễ. Dài và Ngắn. Cao và Thấp. Không có cái này thì lấy đâu ra cái kia?
Một nhịp cầu bê tông cốt thép gánh được hàng chục tấn xe tải chạy qua là nhờ mồ hôi ướt đẫm mặn chát của đám thợ xây dưới nắng gắt. Sự cực nhọc (Nan) sinh ra sự vững chãi, dễ dàng (Dị).
Nước róc rách chảy từ trên mỏm đá cao, tuôn xuống lấp đầy những vũng bùn trũng thấp để nuôi sống cánh đồng ngập nước dưới thung lũng. Nếu mọi nơi đều bằng phẳng cao ráo như nhau, ruộng đồng đã chết khát từ lâu. Cái Cao cần cái Thấp để giải phóng thế năng. Cái Thấp cần cái Cao để nhận lấy sự sống. Chúng nương tựa vào nhau mà tồn tại.
Tiếng búa tạ quai chát chúa trong xưởng cơ khí, nếu cứ gõ liên tục không ngưng nghỉ, màng nhĩ sẽ rách và khối thép sẽ vỡ vụn. Nó cần những khoảng lặng giữa hai nhát búa. Âm thanh và sự im lặng xen kẽ nhau làm nên nhịp điệu của người thợ. Bánh xe trước rẽ bùn lầy tạo vệt, bánh xe sau cứ thế lún rãnh mà tiến lên.
Thế giới này là một cỗ máy đan cài khít rịt vào nhau bằng vô số những mảnh vỡ, những mặt đối lập. Không có bùn lầy lấm lem thì không có chén cơm trắng ngần. Không có vết nứt trên tảng đá thì rễ cây không có chỗ bám dính. Chối bỏ cái Xấu để giữ rịt lấy cái Đẹp, khác nào đòi giữ lại mặt trên của đồng xu và cạo bỏ mặt dưới. Vô vọng.
—
Thị dĩ thánh nhân: Xử vô vi chi sự, Hành bất ngôn chi giáo.
Hiểu được cái guồng máy khổng lồ đó rồi, người trí giả chọn cách “Vô vi”.
Lùi lại.
Không phải là ngồi ỳ ra mặc kệ đời. Vô vi là làm mọi thứ thuận theo quy luật tự nhiên, không uốn nắn vặn vẹo sự vật theo cái “Dục” — cái ý muốn chủ quan của mình. Thấy dòng nước đang chảy, đừng cố xây đập chặn đứng nó lại chỉ để thỏa mãn cái ý đồ làm phẳng mặt hồ, hãy đào kênh nương theo dòng mà tưới tiêu.
Chỉ dạy người khác cũng vậy. Hành bất ngôn chi giáo. Sự dạy dỗ sâu sắc nhất không nằm ở những mớ lý thuyết đạo đức sáo rỗng. Ngày xưa, những bác thợ già xưởng tôi chẳng bao giờ giảng giải hàn lâm về ứng suất hay cấu trúc kim loại. Cứ quăng cho cái búa, gõ sai thì đau tay, gõ đúng thì phôi thép thành hình. Cánh đồng cũng vậy, nó chẳng nói gì. Nó cứ phơi mình ra đó, hạn hán thì nứt nẻ, mưa xuống thì lầy lội, tự khắc nông dân phải biết lúc nào cầm cày, lúc nào gieo mạ. Im lặng mà dạy dỗ muôn loài.
Vạn vật tác yên nhi bất từ. Sinh nhi bất hữu. Vi nhi bất thị. Công thành nhi phất cư.
Đoạn này thấm. Thấm tận ruột gan.
Trong kỹ thuật vật liệu, nếu ta gia công một khối kim loại bằng cách ép buộc nó biến dạng quá mức, nó sẽ sinh ra “ứng suất dư” (residual stress). Khối thép trông bề ngoài có vẻ hoàn hảo, nhưng bên trong nó đang gồng lên, âm ỉ một áp lực nghẹt thở. Chỉ cần một dao động nhỏ, nó sẽ nứt toác.
Con người ta sống ở đời cũng đầy ứng suất dư.
Ta làm ra một cái máy, ta viết một dự án, ta giúp đỡ một ai đó… và ta mong chờ người ta ghi nhận. Ta muốn sở hữu thành quả. Ta cậy mình khéo léo. Ta đòi hỏi một lời cảm ơn. Chính cái sự đòi hỏi đó là ứng suất dư. Nó vắt kiệt tâm trí ta. Nó làm ta cau có khi sếp không khen, làm ta bực bội khi đời bạc bẽo.
Nhưng nhìn vạn vật mà xem. Bầu trời tạo ra mưa, tưới tắm cho cánh đồng ngập nước, mầm lúa cựa quậy ngoi lên. Cánh đồng cưu mang hạt lúa đến lúc trĩu bông. Mùa gặt xong, người nông dân vác lúa về nhà. Cánh đồng chỉ còn lại gốc rạ khô và bùn nứt nẻ. Nó có đòi chia phần không? Bầu trời có bắt nông dân viết giấy nợ không?
Sinh ra vạn vật mà không chiếm đoạt (Sinh nhi bất hữu). Nuôi dưỡng vạn vật mà không cậy công (Vi nhi bất thị). Hoàn thành phận sự rồi thì thản nhiên lùi lại (Công thành nhi phất cư).
Làm xong là xong. Quay lưng đi.
Phù duy phất cư, thị dĩ bất khứ.
Chính vì không bám víu vào cái danh, cái công lao ấy, nên sự thanh thản mới không bao giờ mất đi. Khối thép đã được giải tỏa hoàn toàn ứng suất dư, nó bền bỉ dẻo dai chống chịu lại mọi giông bão. Một người không còn mong cầu sự công nhận từ kẻ khác, thì thế gian này lấy cái gì ra để làm tổn thương họ được nữa?
…
Đêm về khuya.
Bản vẽ thiết kế trên mặt bàn đã được cuộn lại. Những con số, những ranh giới đúng sai, đẹp xấu, thành bại của một ngày nhọc nhằn xin trả lại hết cho ngày hôm qua.
Ngoài trời tịnh không một tiếng động, chỉ có âm thanh rì rầm khe khẽ của đất trời đang thở. Rễ cây vẫn bám vào đá tảng. Khối đá vẫn nằm yên lấm láp rêu phong. Nó không quan tâm đến sự chê bai. Nó tồn tại vững chãi trơ gan cùng tuế nguyệt.
Tôi mỉm cười. Thở phào nhẹ nhõm.
Chẳng có gì phải gồng gánh thêm nữa. Đã đến lúc buông tay. Đi ngủ thôi. Mọi thứ ngày mai cứ để cho nó tự vận hành, như nó vốn dĩ vẫn luôn như thế. Mãi mãi.
