Người đời thường rùng mình ái ngại khi nghe Lão Tử phán: “Trời đất bất nhân, coi vạn vật như chó rơm”. Họ gán cho tạo hóa sự tàn nhẫn, lạnh lẽo vô tình. Nhưng nếu bước vào một xưởng đúc kim loại, nhìn cái khuôn cát vỡ vụn sau khi hoàn thành nhiệm vụ dung chứa dòng gang lỏng, ta mới nhận ra sự thật thô ráp của tự nhiên. Không oán thán. Không thiên vị. Ở Chương 5 Đạo Đức Kinh, sự “bất nhân” ấy được bóc tách bằng lăng kính cơ học, hiện nguyên hình là Định luật 3 Newton: Lực và Phản lực công bằng tuyệt đối. Bài viết này sẽ phá nát những ảo tưởng về một hệ thống được vận hành bởi sự nể nang, đưa bạn về lại với sức mạnh của một chiếc ống bễ rỗng tuếch và cái trục bạc đạn tĩnh lặng mang tên “thủ trung”.
Khuôn Cát Đúc Gang Và Lực Phản Hồi Của Tự Nhiên: Đọc Lại Đạo Đức Kinh Chương 5
Thiên địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu;
Thánh nhân bất nhân, dĩ bách tính vi sô cẩu.
Thiên địa chi gian, kỳ do thác dược hồ?
Hư nhi bất khuất, động nhi dũ xuất.
Đa ngôn sác cùng, bất như thủ trung.
(Bản dịch:
Trời đất không có lòng nhân, coi vạn vật như chó rơm.
Thánh nhân không có lòng nhân, coi bách tính như chó rơm.
Khoảng không giữa trời và đất, há chẳng giống như cái ống bễ thụt của lò rèn sao?
Trống rỗng mà không xẹp lép, càng động tới thì hơi gió sinh ra càng nhiều.
Nói nhiều thì càng nhanh dồn dập đến chỗ bế tắc, chẳng thà giữ lấy sự tĩnh lặng ở giữa).
…
Tôi đang đứng nhìn một thợ đúc phá khuôn để lấy chi tiết máy.
Trong xưởng đúc kim loại, quy trình luôn bắt đầu bằng một khuôn cát. Cát nhào với chất kết dính, lèn thật chặt, thành hình một cái lốc máy. Khi mẻ gang lỏng đỏ rực nung ở ngàn độ được rót vào, khuôn cát ngoan ngoãn ôm trọn lấy, chịu đựng sức nóng khủng khiếp để dòng kim loại được thành hình.
Đợi gang nguội.
Người thợ vung búa nện một cách cẩn trọng. Và rồi những tiếng rắc rắc, Khuôn cát vỡ nát. Từng mảng cháy đen rụng lả tả xuống nền xi măng, trơ ra khối kim loại xám ngoét. Chẳng có sự xót thương nào dành cho cái khuôn ấy cả. Nó sinh ra để làm đúng nhiệm vụ dung chứa. Xong việc, nó tan vụn ra, trộn lại vào đống phế phẩm để nhường chỗ cho một mẻ đúc mới. Không oán thán. Không tiếc nuối.
Đó là sự vận hành của “chó rơm”.
Thiên địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu.
Trời đất không có lòng “nhân”. Không thiên vị. Không đa sầu đa cảm. Lão Tử nói tạo hóa coi vạn vật sinh ra rồi chết đi giống hệt như con chó tết bằng rơm của người xưa — cúng tế xong thì đặt sang một bên, thuận theo lẽ tự nhiên mà trả về nền đất cỗi.
Nhiều người nghe triết lý này, hẳn sẽ rùng mình lùi lại. Họ sẽ vặn vẹo: Nếu đất trời lặng lẽ như thế, không hiện ra ban thưởng cho người thiện, chẳng giáng sấm sét trừng trị ngay tắp lự kẻ ác, thì ta sống tử tế để làm cái quái gì? Cứ mặc sức giẫm đạp lên nhau mà sống chẳng phải hơn sao?
Không. Hoàn toàn không.
Chính sự “bất nhân”, không can thiệp, không thiên vị ấy của Tạo hóa lại là bộ luật Nhân Quả vận hành khủng khiếp và khắt khe nhất. Dưới lăng kính cơ học, đó chính là Định luật 3 Newton: Lực và Phản lực.
Trong xưởng rèn, bạn vung búa tạ nện hết sức xuống mặt đe sắt. Lập tức, một phản lực khổng lồ tương đương dội ngược lại, rần rần chạy dọc từ gọng kìm lên thấu bả vai bạn. Đau điếng. Cái đe không hề ghét bạn. Nó không có khái niệm trừng phạt. Nó chỉ trả lại đúng cái lực mà bạn vừa ném vào nó.
Đời sống, tự nhiên là một cỗ máy vật lý khổng lồ như thế.
Bạn gieo cái ác. Bạn chèn ép người khác. Lừa lọc. Khôn lỏi. Nghĩa là bạn đang rắc những nắm cát vào hộp số của cuộc đời mình. Bạn tạo ra ma sát. Cỗ máy vũ trụ không hiện ra mắng chửi bạn. Nó cứ thản nhiên quay. Nhưng chính cái ma sát do bạn tạo ra sẽ sinh nhiệt, vặn xoắn, mài mòn, và cuối cùng nghiền nát chính bộ khung gầm của bạn. Sẽ đến lúc trục trặc, gãy đổ. Sẽ chẳng có lời cầu xin ỉ ôi nào, chẳng có mâm cao cỗ đầy nào có thể hối lộ hay làm lay chuyển được định luật vật lý của đất trời.
Nhận ra điều đó. Ta bắt đầu biết sợ.
Sợ không phải vì có một vị thần linh nào lăm lăm hình phạt, mà sợ cái guồng máy công bằng tuyệt đối không có kẽ hở của vũ trụ. Trồng dưa được dưa. Đập búa chịu lực dội.
Từ cái sợ bản năng ấy, ta chững lại. Ta bắt đầu tìm hiểu. Ta học cách nghe nhịp máy chạy. Thấy bánh răng nào đang kêu rít, ta biết ngay hệ thống đang thừa ứng suất. Thấy một mối quan hệ đổ vỡ, ta biết mình đã tác dụng lực sai cách. Ta thấu hiểu được rằng, sự thù hằn, dối trá không bao giờ biến mất, nó chỉ chuyển hóa thành những vết nứt ngầm làm kết cấu kim loại thêm giòn, dễ vỡ.
Và rồi, ta ngộ.
Ta chủ động chọn sự tử tế.
Sự tử tế của một người thấu Đạo không phải là tấm huy chương trang sức khoe mẽ hòng đổi lấy vé lên thiên đường. Sự tử tế chính là thứ dầu bôi trơn hoàn hảo nhất cho cỗ máy nhân sinh. Sự bao dung, nhường nhịn, tĩnh lặng lùi lại (vi vô vi)… chính là cách giảm thiểu ma sát lớn nhất. Triệt tiêu những ứng suất dư thừa đang gồng gánh trong tâm trí. Chọn làm người tử tế với vạn vật, rốt cuộc, là để cỗ máy sinh mệnh của chính mình được vận hành êm ái, trơn tru, đi được một đoạn đường dài bình an giữa dòng đời bầm dập.
Thánh nhân bất nhân, dĩ bách tính vi sô cẩu.
Người trí giả thấu Đạo khi đứng mũi chịu sào cũng thuận theo quy luật nhân quả tĩnh lặng đó.
Hồi mới chập chững làm quản lý xưởng, tôi dính mắc nhiều lắm. Có bận, một cậu thợ hoàn cảnh cực kỳ khó khăn lỡ tiện hỏng cả một lô chi tiết. Lẽ đương nhiên, tôi ném toàn bộ đống phế phẩm ấy vào lò nấu lại. Nhưng theo nội quy, cậu ta sẽ bị trừ nửa tháng lương để đền hao hụt vật tư. Nhìn mâm cơm cặm cụi của cậu ấy, tôi xót xa. Tôi châm chước. Tôi tìm cách lấp liếm báo cáo hao hụt, xí xóa cái án phạt đó để giữ lại tiền lương cho cậu thợ.
Tôi cứ đinh ninh mình đang làm một việc nhân từ.
Nhưng không. Cái sự “thương” thiên lệch ấy đã đánh trờn bước ren kỷ luật của cả một hệ thống. Thấy sai lầm không phải trả giá, sự nể nang bắt đầu len lỏi vào xưởng. Kẻ này châm chước cho người kia. Đám thợ nới lỏng sự tập trung. Hậu quả là chỉ ba tháng sau, sự dễ dãi ấy đã tạo ra một lỗ hổng chí mạng: một chi tiết lỗi bị bỏ qua, lọt qua tận khâu kiểm tra cuối cùng. Khi khách hàng mang về ráp vào máy ép tải. Bánh răng vỡ nát. Cả xưởng lao đao đền hợp đồng.
Cái lòng thương xót mang tính cá nhân nhỏ hẹp của tôi rốt cuộc đã làm liên lụy đến nồi cơm của hàng chục con người tử tế khác đang nỗ lực.
Từ bận đó, tôi gọt rửa sự nể nang ấy đi. Một chi tiết hỏng là ném bỏ, lỗi là phạt đúng luật. Người đứng đầu không ưu ái ai, cũng chẳng trù dập ai. Cứ vận hành đúng nguyên lý. Trông bề ngoài, cách hành xử ấy có vẻ thô mộc và lạnh lẽo như một khối thép, nhưng chính sự tĩnh lặng, không để cảm xúc cá nhân làm bóp méo luật chung đó mới là cách tử tế lớn nhất để duy trì sinh mệnh cho một tập thể.
—
Thiên địa chi gian, kỳ do thác thược hồ?
Khoảng không gian giữa trời và đất, há chẳng giống như cái ống bễ lò rèn sao?
Hãy lùi thời gian về cái góc lò rèn mịt mù khói bụi của thời cổ đại. Nhìn vào cấu tạo của cái “thác dược” nguyên thủy ấy, mới thấy Lão Tử thâm thúy đến nhường nào. Nó thô sơ đến tận cùng.
“Thác” chỉ là một cái túi lớn khâu bằng da thú (da dê hoặc da trâu). “Dược” (hay Thược) là một cái ống dẫn bằng tre hoặc gỗ, một đầu nối bọc lấy túi da, đầu kia chuốt thuôn nhỏ lại cắm thẳng vào lò nung.
Khối da thú ấy bên trong có gì? Chẳng có gì cả. Chỉ là một khoảng rỗng tuếch vô hình.
Nhưng nguyên lý vật lý vận hành qua cái túi rỗng ấy mới thực sự diệu kỳ.
Hư nhi bất khuất, động nhi dũ xuất.
Trống rỗng, nhưng không bao giờ xẹp lép. Càng tác động vào, hơi gió sinh ra càng dồi dào.
Dưới lăng kính cơ học, đây là bài toán về áp suất và gia tốc dòng khí. Nếu xót xa sự trống rỗng, đem nhét đầy mùn cưa hay xỉ than vào lòng túi da hòng làm cho nó “giàu có, đặc ruột”, thì nó tịt ngòi. Lò rèn tắt ngấm.
Sức mạnh của cỗ máy tạo gió ấy hoàn toàn nằm ở khoảng không. Vì rỗng, không khí mới ùa vào lấp đầy túi da. Khi người thợ nén ép (động), thể tích túi da co hẹp đột ngột. Lượng không khí rỗng không ấy bị ép chặt, dồn tuột qua cái ống tre được vót nhỏ (thược). Tiết diện giảm, tốc độ dòng khí tăng vọt. Gió phụt ra với áp lực cực mạnh làm đỏ rực khối than đang nguội lạnh.
Trống rỗng là nhân. Sinh khí là quả.
Đầu óc con người cũng y hệt cái “thác thược” ấy. Nhét đầy vào đó những định kiến rạch ròi, những oán hờn hay mưu tính hại người… tâm trí tự nhiên đặc kịt lại. Đứng trước một sự cố, cái đầu đặc kịt đầy “ma sát” ấy không thể nén ép ra được chút tuệ giác nào. Bế tắc. Khô cằn.
Nhưng nếu dọn sạch tâm trí. Trống không.
Khi những thăng trầm của đời sống va đập vào, giông bão ép xuống, cái tâm trí rỗng ấy lập tức vận hành trơn tru. Gió tuệ giác thổi bùng lên. Vượt qua biến cố một cách nhẹ bẫng.
Đa ngôn sác cùng, bất như thủ trung.
Nói càng nhiều, càng dồn dập, thì càng nhanh đi đến chỗ vỡ vạc, cùng kiệt. Chẳng thà giữ lấy cái khoảng không tĩnh lặng ở giữa.
Cái miệng con người khi tranh cãi, chê bai, hay phô trương ngôn từ, giống hệt như việc đạp thốc ga, ép vòng tua máy (RPM) lên mức tối đa. Piston giã lên xuống liên tục với tần suất cao (sác). Ma sát sinh nhiệt. Ứng suất kim loại căng vọt. Cứ gân cổ lên mà gào, dồn dập can thiệp, tạo nghiệp bằng lời nói, sớm muộn gì cỗ máy sinh học cũng bó kẹt, lột dên, vỡ lốc (cùng).
Trong những cuộc họp R&D xử lý sự cố máy hỏng, kẻ ồn ào nhất, ném ra nhiều thuật ngữ đao to búa lớn nhất lại thường là kẻ sa lầy nhanh nhất. Mớ âm thanh bọt bèo đó chẳng thể hàn gắn được một vi vết nứt của kim loại.
Chẳng thà thủ trung.
Giống như cái ổ bạc đạn (vòng bi). Nó chịu tải hàng tấn, quay vạn vòng rít gió mà không vỡ vụn, là nhờ cái trục tâm rỗng ở giữa luôn luôn được giữ tĩnh lặng tuyệt đối. Chệch tâm một ly, toàn bộ hệ thống văng nát bét. Giữa cơn bão của đời người, đừng buông lời ác ý. Đừng phản ứng bốc đồng. Cứ ngắt ga. Nhả côn. Để tâm trí chạy không tải. Ôm lấy cái trục thăng bằng tĩnh lặng của mình.
…
Lò rèn đã tắt.
Người thợ già vứt cái búa chéo qua đe sắt. Xỉ than rụng lả tả dưới nền đất, chuyển từ màu đỏ sậm sang xám xịt, nguội ngắt. Chút gió cuối ngày lùa qua khe cửa cuốn theo mạt bụi bay lơ lửng.
Cái khuôn cát vỡ vụn đã được quét dọn. Cái ống bễ nằm im lìm trong góc vách. Nó đã làm xong phần việc thụt gió của mình, và giờ thản nhiên trở về với sự trống rỗng nguyên thủy. Không oán trách quá khứ. Không cưỡng cầu tương lai.
Tôi với tay vặn vòi nước. Xoa cục xà phòng rẻ tiền, chà xát miết đi vệt nhớt vón cục bám chặt trong kẽ móng tay. Vuốt mặt một cái. Mọi lý lẽ đúng sai, mọi thị phi hay thăng trầm của một ngày nhọc nhằn rụng xuống theo dòng nước đục ngầu, trôi thẳng xuống cống.
Trái đất vẫn quay. Tĩnh lặng và tuyệt đối công bằng.
Tắt điện xưởng. Cài then cửa. Về nhà thôi.
