Con người ta sinh ra luôn mang trong mình khao khát được ngoi lên. Ta tranh giành để làm ngọn núi cao nhất, làm bóng đèn pha sáng chói nhất, và sợ hãi tận cùng việc phải làm kẻ thấp kém dưới đáy xã hội. Nhưng nếu nhìn vào sự sinh tồn của tự nhiên hay nguyên lý của một cỗ máy, ta sẽ thấy một sự thật ngược ngạo: Cội nguồn dung dưỡng sự sống không nằm ở những đỉnh cao chót vót, mà ghim chặt dưới những mặt bùn tăm tối và những sườn sắt lấm lem. Ở Chương 6 Đạo Đức Kinh, Lão Tử dắt chúng ta đi tìm “Cốc thần” — cái tinh thần vĩnh cửu của thung lũng. Bóc tách triết lý ấy dưới góc nhìn của cơ học và tự nhiên bùn đất, bài viết này là một khoảng lùi tĩnh lặng, giúp bạn trút bỏ cái “ứng suất uốn” của tham vọng để tìm thấy sức mạnh tuyệt đối từ chỗ thấp nhất của kiếp nhân sinh.
Sườn Sắt Cực Âm Và Vệt Bùn Dưới Đáy Nước: Đọc Lại Đạo Đức Kinh Chương 6
Cốc thần bất tử, thị vị huyền tẫn.
Huyền tẫn chi môn, thị vị thiên địa căn.
Miên miên nhược tồn, dụng chi bất cần.
(Bản dịch: Tinh thần của thung lũng không bao giờ chết, ấy gọi là Cội nguồn Âm sâu thẳm.
Cửa ngõ của cái cội Âm tăm tối ấy, chính là rễ sinh ra trời đất.
Mỏng manh dằng dặc mà dường như luôn tồn tại, rút ra dùng không bao giờ cạn kiệt).
…
Tôi đang đứng lặng nhìn một cậu thợ điện ô tô loay hoay chui dưới gầm chiếc xe tải cũ.
Bàn tay lấm lem dầu mỡ của cậu ta cầm tờ giấy nhám, đánh sạch một mảng rỉ sét nhỏ xíu trên khung gầm sắt, rồi bắt chặt một con ốc kẹp bó dây điện vào đó. Chẳng có gì đẹp đẽ ở cái gầm xe tối tăm đầy bùn đất ấy cả. Nhưng nếu con ốc nối mát (dây âm) đó lỏng, toàn bộ hệ thống điện rực rỡ bên trên — từ dàn đèn pha chói lóa, cái còi hơi gầm rú, đến hệ thống phun xăng tinh vi… đều sẽ chết ngắc tức tì.
Đó là cái “thung lũng” của máy móc. Và sự chân thật của Lão Tử hiện hình ngay ở dưới gầm xe đen ngòm đó.
Cốc thần bất tử, thị vị huyền tẫn.
Lão Tử nhắc đến “Cốc thần” — cái tinh thần tĩnh lặng của thung lũng. Cốc là chỗ trũng. Chỗ thấp nhất, rỗng nhất.
Ở tự nhiên, thung lũng là nơi nằm im lìm để hứng lấy mọi dòng nước cặn bã, rác rưởi, phù sa từ các đỉnh núi cao trút xuống. Dưới lăng kính của điện – điện tử, toàn bộ cái sườn xe tải bằng sắt thép thô kệch kia chính là cực âm (mass). Mọi dòng điện dương kiêu hãnh, ồn ào chạy qua các thiết bị đắt tiền đặng phô trương công năng, rốt cuộc đều phải xả tuột xuống cái khung gầm trũng thấp này để khép kín một chu trình sống.
Nó câm lặng. Nó lấm lem. Nó hứng chịu mọi luồng xả.
Nhưng chính vì nó nằm ở dưới cùng, nó là khoảng không dung chứa, nên nó “bất tử”. Khung gầm có trầy xước bầm dập, ắc quy có kiệt quệ thay mới, cái “cực âm” vô hình ấy vẫn luôn ở đó. Nó là “Huyền tẫn” — cội nguồn mang tính âm sâu thẳm. Mở lòng ra ôm lấy vạn vật, chấp nhận mọi thứ trút vào mình mà chẳng mảy may kêu than hay chối từ.
—
Làm nông qua bao năm tháng ải gọt mặt ruộng, tôi thấu tận xương cái rễ lúa ngập chìm trong bùn.
Huyền tẫn chi môn, thị vị thiên địa căn. Cửa ngõ của cái Cội ÂM sâu thẳm ấy, là rễ của đất trời. Người đời đi qua cánh đồng ngập nước, ai cũng hãnh diện xúm vào khen ngọn lúa uốn câu trĩu hạt đang vươn lên đón nắng. Chẳng ai khen cái bộ rễ sần sùi cắm phập vào lớp bùn đen tanh tưởi dưới đáy nước đọng. Chẳng ai tôn vinh những khoảng tối.
Nhưng đào sâu xuống dưới lớp bùn lầy lội ấy đi. Kẽ nứt của đất. Khe hở của bùn nhão. Chỗ sâu thẳm, thấp kém và nhếch nhác nhất đó lại là cánh cửa thai nghén nên toàn bộ sự sống. Không có mảng tối dưới bùn sâu, ngọn lúa bên trên lấy gì mà đơm đòng rực rỡ?
Đời sống con người luôn đầy rẫy những vết xước tâm lý mỏi mệt cũng chỉ vì ta làm ngược lại Đạo. Ta thèm khát vươn cao làm đỉnh núi. Ta ganh đua, chèn ép nhau. Ta cố ngoi lên để nhận được ánh sáng rọi vào, muốn làm bến cực dương chói lọi, phô trương sự sắc bén, tài giỏi của mình.
Dưới góc nhìn của cơ học, khi bạn cố vươn lên cao là bạn đang dồn nén tích lũy thế năng. Thế năng càng cao, sự chênh lệch với mặt đất càng lớn. Tâm trí bạn lập tức phải chịu một lực kéo căng khủng khiếp của hoàn cảnh. Một thứ ứng suất uốn làm mỏi nhừ gân cốt. Chỉ chực chờ đứt gãy. Ngọn núi cao bao giờ cũng là nơi bị cuồng phong quật cho xói mòn nát bươm. Bóng đèn pha sáng chói lóa nhất bao giờ cũng là thứ đứt dây tóc sớm nhất.
Tôi chọn lùi lại. Vi vô vi. Chọn làm thung lũng.
Ở phòng R&D, áp lực đổ xuống như thác dội. Những dự án tắc nghẽn, những cái nhíu mày phán xét, những lời gắt gỏng đổ lỗi hay sự đố kỵ của người đời. Trầm tĩnh. Không gồng lên phản kháng. Tôi hạ mình xuống mức thấp nhất, làm cực âm, làm vũng nước đọng. Mọi thị phi, oán giận, chê bai cứ thế trút xuống, tôi rỗng rang hứng lấy rồi cho nó trôi tuột tuốt luốt vào lòng đất.
Không đáp trả. Không va đập. Không có lực cản phản dội thì lấy đâu ra tổn thương? Chấp nhận làm kẻ thấp bé tĩnh lặng, bởi vì trên đời này, chẳng ai tốn sức đi đạp đổ một kẻ đang nằm sát mặt đất cả.
…
Miên miên nhược tồn, dụng chi bất cần.
Dằng dặc, mỏng manh như tơ nhện mà dường như luôn tồn tại. Rút ra dùng không bao giờ cạn kiệt.
Trong một hệ thống mạch điện ô tô phức tạp, dẫu bạn có tắt công tắc, rút chìa khóa vứt đi… thì lẩn khuất sâu bên trong những cuộn dây tĩnh lặng, luôn có một dòng điện chờ (standby current). Nó cực nhỏ, chỉ vài chục miliampe. Mỏng manh. Vô hình. Rất khó đo đếm bằng mắt thường. Nhưng nó chạy râm ran nhẫn nại qua ngày này tháng nọ để duy trì bộ nhớ cốt lõi của hộp đen. Nhược tồn. Nhờ dòng điện mỏng manh bất tuyệt ấy, cứ xoay chìa là máy nổ giòn giã.
Năng lượng sống của một người biết cúi xuống làm thung lũng cũng y hệt như vậy.
Nó không ầm ĩ. Không xù lông nhím phô trương bắp thịt. Nó là dòng chảy róc rách miên man của sự nhẫn nại, tĩnh tại, thấu cảm với những phận người chật vật mưu sinh. Vì không tiêu hao năng lượng cho những việc gồng mình chống đỡ, tranh cãi vạch lá tìm sâu hay giữ gìn thể diện hão huyền, cái “cốc thần” bên trong con người trở nên vô tận. Múc ra dùng mãi cho cuộc mưu sinh bầm dập này mà chẳng bao giờ thấy kiệt quệ. Giữ lấy cái lõi tĩnh lặng ấy, mặc kệ ngoài kia người ta đang ồn ã quay cuồng vắt kiệt sinh lực của nhau.
—
Chiều muộn.
Mặt trời đỏ lựng từ từ rúc bóng xuống chỏm núi xa xa. Bóng tối đặc quánh dần lấp đầy mặt ruộng sũng nước bên ngoài xưởng.
Cậu thợ điện thu dọn đồ nghề, quệt vội mồ hôi, nhảy lên xe máy nổ tạch tạch chạy về mâm cơm tối hôi hổi khói. Dòng điện trên chiếc xe tải cũ lại chìm vào trạng thái ngủ vùi. Cái sườn sắt rỉ sét tiếp tục thản nhiên ôm trọn lấy màn đêm bao la.
Tôi khép một nửa cánh cửa sổ phòng làm việc lại. Một cơn gió nồm nam mang theo mùi ngai ngái của đất ẩm và hơi sương lùa vào. Mát rượi.
Một tiếng thở hắt ra, kéo theo mọi tàn dư của một ngày mệt nhọc tuột đi mất. Hai bả vai chùng hẳn xuống. Trống rỗng. Đời tự nó vẫn vẹn nguyên và đủ đầy ở ngay những chỗ trũng thấp lấm lem nhất.
Một nụ cười nhẹ kéo khóe môi. Xoay người cất chiếc bút vào túi áo. Cứ để vạn vật tự trôi lững lờ như nó vốn dĩ phải thế. Chẳng cần níu giữ thêm điều gì. Bình yên tuyệt đối.
