Chúng ta đang sống trong một cỗ máy xã hội bị ép chạy xịt khói bởi sự ganh đua. Ở đó, những tấm bằng cấp chói lọi, những chức danh kêu rổn rảng và những món đồ xa xỉ được bôi ra làm mồi nhử, đẻ ra vô vàn lực ma sát khiến con người giẫm đạp lên nhau để tồn tại. Nhưng tại Chương 3 Đạo Đức Kinh, Lão Tử đã dội một gáo nước lạnh vào thói vĩ cuồng ấy. Dưới lăng kính cơ học rành mạch, bài viết này sẽ bóc tách sự thật về “ứng suất của lòng tham” — thứ đang vắt kiệt và bẻ gãy gân cốt chúng ta mỗi ngày. Đã đến lúc ngừng nhồi nhét những toan tính khôn lỏi, làm rỗng tâm trí, lấp đầy dạ dày bằng sự mộc mạc và trả cỗ máy nhân sinh về lại trạng thái tĩnh lặng, trơn tru nguyên thủy của nó.
Ổ Bánh Mì Nửa Chừng Và Ứng Suất Của Lòng Tham: Đọc Lại Đạo Đức Kinh Chương 3
Bất thượng hiền, sử dân bất tranh;
Bất quý nan đắc chi hóa, sử dân bất vi đạo;
Bất kiến khả dục, sử dân tâm bất loạn.
Cố thánh nhân chi trị:
Hư kỳ tâm, thực kỳ phúc,
Nhược kỳ chí, cường kỳ cốt.
Thường sử dân vô tri vô dục,
Sử phù trí giả bất cảm vi dã.
Vi vô vi, tắc vô bất trị.
(Bản dịch: Không đưa kẻ khôn ngoan tài giỏi lên cao, để người đời khỏi chen lấn tranh giành.
Không quý trọng những món đồ hiếm có khó tìm, để người đời khỏi sinh tâm trộm cắp.
Không bày ra trước mắt những thứ khơi gợi lòng tham, để tâm trí người đời khỏi xáo trộn.
Cho nên bậc thánh nhân cai quản bằng cách:
Làm trống không cái đầu của họ, làm no tròn cái bụng của họ.
Làm yếu đi cái tham vọng của họ, làm cứng cáp cái gân cốt của họ.
Thường giữ cho mọi người dứt bỏ thói mưu mô khôn lỏi và những ham muốn phiền toái.
Khiến cho đám người cậy mình khôn ngoan cũng không dám manh động can thiệp.
Cứ thuận tự nhiên mà làm (vô vi), thì không có việc gì là không yên ổn).
…
Tôi đang dừng chờ đèn đỏ ở một ngã tư bụi bặm.
Bên phải tôi là một chú chở hàng thuê. Chiếc xe máy cà tàng trơ cả khung sắt, đằng sau chằng chịt dây thun. Chú ngồi trên yên xe, gác một chân lên lốc máy dính đầy vệt dầu nhờn đen kịt. Bàn tay thô ráp, nứt nẻ sần sùi đang cầm nửa ổ bánh mì không, nhai chậm rãi. Ánh mắt chú nhìn thẳng về phía trước, nơi ngã tư đang ùn ứ.
Chú không có điện thoại thông minh để vuốt. Không cau mày vì tin tức chứng khoán lao dốc. Không nhấp nhổm vì đống báo cáo trong phòng R&D chưa nghiệm thu. Chỉ có một con người, nửa ổ bánh mì và cái nắng hắt xuống mặt đường nhựa sủi tăm.
Tĩnh lặng. Trọn vẹn.
Đó là lúc tôi nhớ đến những dòng chữ của Lão Tử.
Bất thượng hiền, sử dân bất tranh.
Nghĩa là đừng có hùa nhau tôn vinh, đưa kẻ tài giỏi, kẻ khôn ngoan lên bệ phóng cao quá, để đám đông bên dưới thôi giẫm đạp lên nhau mà tranh giành.
Nghe có vẻ ngược đời, nhưng sự thật là vậy. Cỗ máy xã hội hiện tại đang bị ép chạy xịt khói bởi sự ganh đua. Ta đặt những kẻ xuất chúng, những tấm bằng cấp chói lọi lên ngai vàng và gọi họ là “hiền tài”. Nó giống hệt như việc bạn tháo một bánh răng ra khỏi cụm hộp số, đem trui luyện đặc biệt để nó đạt độ cứng cực đại, đánh bóng loáng lên làm chuẩn mực, rồi lắp lại vào cỗ máy. Kết quả là gì? Chính cái bánh răng “hiền tài” xuất chúng ấy sẽ cày nát bét, làm mẻ hết răng của những bánh răng bình thường xung quanh. Sự tôn vinh tạo ra sự chênh lệch. Sự chênh lệch sinh ra ma sát khốc liệt. Khi một vị trí được rọi đèn độc tôn, tự khắc đám đông ở dưới sẽ nghiến vào nhau, giẫm đạp lên nhau để ngoi lên giành lấy cái nhãn mác đó. Tranh giành, xô xát, vỡ vụn đều bắt đầu từ sự suy tôn này.
Bất quý nan đắc chi hóa, sử dân bất vi đạo.
Nghĩa là đừng đề cao, quý trọng thái quá những món đồ xa xỉ, hiếm có khó tìm, để con người không sinh ra cái tâm trộm cắp, lừa lọc.
Trộm cắp ở đây đâu chỉ là trèo tường bẻ khóa. Khi người ta khao khát một chiếc đồng hồ phiên bản giới hạn, một mảnh đất vàng, hay một cái chức danh quyền lực… người ta đang tự đánh cắp cuộc đời mình. Ta đánh cắp bữa tối bình yên với gia đình để lao vào những cuộc nhậu ngoại giao cạn ly đến nôn mửa. Ta vắt kiệt sức khỏe, đánh cắp dưỡng khí của buồng phổi chỉ để đổi lấy những khối vật chất vô tri vô giác được dán nhãn đắt tiền. Chạy theo của hiếm, ta tự biến mình thành kẻ ăn cắp sinh mệnh của chính mình.
Bất kiến khả dục, sử dân tâm bất loạn.
Nghĩa là đừng bày ra rành rành trước mắt những thứ khơi gợi lòng tham, để tâm trí người ta được ngồi yên, không chao đảo xáo trộn.
Tâm trí con người vốn dĩ mộc mạc như một vũng nước mưa đọng lại trên mặt sân xi măng. Cứ để yên, cặn bùn sẽ lắng xuống, nước sẽ trong vắt, phản chiếu nguyên vẹn bầu trời. Nhưng rồi những bảng quảng cáo rực rỡ, những tiêu chuẩn sống hào nhoáng cứ liên tục ném rào rào vào đó những hòn đá của sự ham muốn (dục). Vũng nước bị khuấy tung. Đục ngầu. Cuộn sóng. Con người trở nên điên loạn vì những thứ mình chưa có.
Cố…
Cho nên.
Chữ “Cố” trong cơ học là điểm truyền lực. Bởi vì cỗ máy con người đang sinh nhiệt quá mức vì ma sát của lòng tham và sự xáo trộn, Lão Tử chỉ ra một cơ chế làm mát tuyệt đối. Cơ chế của sự rỗng không.
Hư kỳ tâm, thực kỳ phúc.
Nghĩa là làm trống rỗng những toan tính vẩn vơ, xảo trá trong đầu, và lấp đầy cái dạ dày bằng sự no ấm thiết thực.
Bọn học giả nửa vời hay bĩu môi chê câu này, bảo Lão Tử muốn ngu dân, biến con người thành những cỗ máy chỉ biết ăn. Họ chưa từng đổ mồ hôi. Nhớ những ngày tôi còn theo đội thợ hồ trát tường trên giàn giáo cao vắt vẻo, bốn giờ chiều tay chân bủn rủn, lưng áo vôi vữa đóng thành tảng cứng đơ. Lúc lết được xuống đất, bưng bát cơm khô rang chan vội tí nước tương với khúc cá mặn mòi. Khoảnh khắc và cơm vào miệng, đầu tôi rỗng tuếch. Hư kỳ tâm. Không có chiến lược vĩ mô, không có đau khổ hiện sinh. Chỉ có vị mặn của cá và sự ấm nóng của cơm lấp đầy dạ dày. Thực kỳ phúc. Cái rỗng đó không phải là ngu dốt. Nó là sự giải thoát tuyệt đối khỏi những mệt mỏi thừa thãi. Nó kéo đôi chân ta chạm phịch xuống mặt đất.
Nhược kỳ chí, cường kỳ cốt.
Nghĩa là phải biết làm xẹp xuống, làm yếu đi những tham vọng, ý chí hão huyền, vươn cao vươn xa; đổi lại phải trui rèn gân cốt, sức chịu đựng thực tế cho vững vàng.
Ta hay nhồi sọ nhau phải có “chí lớn”, phải dời non lấp biển. Nhưng dưới góc nhìn vật lý, cái “chí” quá vĩ cuồng ấy sinh ra một lực nén khổng lồ. Giống như một cái nhíp xe tải liên tục phải cõng khối lượng vượt quá tải trọng. Bề ngoài chiếc xe vẫn gầm gào lăn bánh, nhưng bên trong vật liệu đã bắt đầu “mỏi”. Ứng suất dư tích tụ. Những vi vết nứt hình thành. Và rồi bùm. Đổ vỡ. Trầm cảm. Đột quỵ. Lão Tử bảo hạ cái “chí” xuống để giải phóng áp lực. Dạy một đứa trẻ không phải là ép nó đứng đầu lớp, mà là dạy nó biết tự nấu một bữa cơm, biết lội bùn, rèn cho nó cái “cốt” cứng cáp để đứng vững trước bão giông mà không gãy vụn.
Thường sử dân vô tri vô dục.
Nghĩa là tập cho mình và những người xung quanh thói quen gạt bỏ sự mưu mô khôn lỏi (vô tri) và ngưng đòi hỏi những thứ phù phiếm (vô dục).
“Vô tri” ở đây chẳng phải là thứ vô tri vô giác của hòn đá. Nó là sự dừng lại của những toan tính so đo. Trong gia đình hay chỗ làm, nếu cứ dùng cái “trí” để cân đo đong đếm xem ai hy sinh nhiều hơn, ai thông minh hơn, nơi đó sẽ chìm trong sự ngột ngạt. Bớt khôn vặt đi. Bớt mong cầu đi. Sống bớt nhọn đi một chút, tự nhiên thấy đời nhẹ tênh.
Sử phù trí giả bất cảm vi dã.
Nghĩa là khiến cho những kẻ cậy mình thông minh sắc sảo không dám manh động, không dám dùng quyền lực hay mưu mẹo để can thiệp bừa bãi vào sự vận hành của vạn vật.
Đã bao nhiêu lần, ở chỗ làm, tôi thấy gai người vì sự ngột ngạt áp bức. Những kẻ ngồi ở ghế trên thích dùng sự khôn ngoan của mình để vạch lá tìm sâu, bày vẽ ra đủ thứ quy trình vặn vẹo người bên dưới. Sự can thiệp cưỡng ép ấy bóp nghẹt tư duy, làm con người ta đóng băng. Nhưng khi tất cả đều thản nhiên giữ cái tâm rỗng không, không tham danh lợi, không tranh giành… thì cái đám “trí giả” rắp tâm can thiệp kia bỗng chốc mất đi điểm tựa. Họ chùn tay. Họ không thể dùng cái bả vinh hoa để ép uổng những người không màng đến nó.
Vi vô vi, tắc vô bất trị.
Nghĩa là cứ hành động thuận theo lẽ tự nhiên, không cưỡng ép, vặn vẹo sự vật theo ý mình, thì chẳng có việc gì là không êm thấm, yên ổn cả.
Một chi tiết máy khi được tiện đúng dung sai, lắp vào ổ trục, nhỏ cho vài giọt dầu, nó tự trơn tru quay mà không cần ai dốc sức đẩy. Cái cày xới đúng thớ đất, hạt lúa gieo đúng mùa, nước tự vào ruộng, rễ tự đâm chồi. Sống một cuộc đời cũng vậy. Cứ lùi lại. Làm tốt phần việc ngay dưới chân mình, thô mộc nhưng chắc chắn. Không mong cầu sự ghi nhận. Không thúc ép người khác. Mọi sự tự nó sẽ khớp vào những bánh răng khổng lồ của vũ trụ.
—
Đèn đỏ đếm ngược về những giây cuối.
Chú chở hàng vuốt vội vụn bánh mì dính trên mép, gạt chân chống, đạp cần khởi động. Động cơ ho khục khặc vài tiếng rồi nổ giòn. Chiếc xe nhả một luồng khói mỏng, từ từ hòa vào dòng người cuồn cuộn. Không một ai vinh danh chú, chẳng có bảng vàng nào ghi tên chú. Nhưng chú giữ thăng bằng một cách hoàn hảo, lầm lụi mà vững chãi tải trôi giữa dòng đời.
Tôi ngả người ra phía sau. Bàn tay đang bám chặt vô lăng từ từ nhả khớp.
Một hơi thở dài thoát ra, tan vào tiếng còi xe inh ỏi. Lồng ngực rỗng tuếch.
Mặt trời trưa từ từ ngả bóng. Trái đất vẫn lặng lẽ quay. Chẳng cần tôi phải lo lắng, chẳng cần ai phải can thiệp. Cứ để nó tự quay đi. Nhẹ nhõm. Tĩnh lặng.
