Tiếng Tôn Căng Nhiệt, Gối Cầu Con Lăn Và Gánh Nặng Của Cái Tôi
Sủng nhục nhược kinh, quý đại hoạn nhược thân.
Hà vị sủng nhục nhược kinh? Sủng vi hạ, đắc chi nhược kinh, thất chi nhược kinh, thị vị sủng nhục nhược kinh.
Hà vị quý đại hoạn nhược thân? Ngô sở dĩ hữu đại hoạn giả, vi ngô hữu thân, cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn?
Cố quý dĩ thân vị thiên hạ, nhược khả ký thiên hạ; ái dĩ thân vị thiên hạ, nhược khả thác thiên hạ.
(Tạm dịch:
Được sủng ái hay bị nhục nhã đều nơm nớp lo sợ, coi trọng mối họa lớn như chính tấm thân mình.
Thế nào là sủng nhục đều lo sợ? Được sủng ái vốn là kẻ dưới, được cũng lo, mất cũng lo, đó gọi là sủng nhục đều lo sợ.
Thế nào là coi trọng mối họa lớn như tấm thân mình? Ta sở dĩ có họa lớn, là vì ta kẹt vào cái thân này. Đến khi ta không còn bám víu vào cái thân này nữa, thì ta có họa gì đâu?
Cho nên, lấy cái thân quý giá này mà xả đi để phục vụ thiên hạ, thì thiên hạ mới dám gửi gắm; lấy cái tình yêu bản thân ấy mà xả đi để lo cho vạn vật, thì thiên hạ mới dám nương tựa).
…
“Tách… xoạch… bục.”
Giữa trưa hè tháng Bảy. Hơi nóng hầm hập bốc lên từ mặt đường nhựa đặc quánh. Tôi đang thiu thiu ngủ lưng chừng trên chiếc võng dù mắc tạm góc xưởng, chợt giật mình bởi hàng loạt âm thanh khô khốc dội xuống từ mái tôn.
Không có ai ném đá. Chẳng có con mèo hoang nào chạy qua.
Đó là tiếng rên rỉ của kim loại. Dưới cái nắng bốn mươi độ C, những tấm tôn xốp hấp thụ nhiệt, các tinh thể thép bắt đầu xô đẩy nhau, giãn nở ra. Kích thước tấm tôn phình lên. Nhưng ngặt một nỗi, nó lại bị những con đinh vít bắn ghim chặt cứng vào xà gồ. Nó muốn giãn ra mà không được. Sự bức bối tạo thành những ứng suất nhiệt (thermal stress) khổng lồ xé toạc các lỗ đinh. Tôn oằn lên. Kêu răng rắc.
Lão Tử không dùng những ngôn từ bay bướm để nói về nỗi khổ đau của con người. Ngài mổ xẻ nó bằng một quy luật vật lý tàn khốc, hiển hiện ngay trên những tấm thép vô tri.
Sủng nhục nhược kinh, quý đại hoạn nhược thân.
(Được sủng ái hay bị nhục nhã đều lo sợ, coi trọng mối họa lớn như chính tấm thân mình).
Người đời cứ tưởng được khen ngợi, được cất nhắc thăng tiến (sủng) là hạnh phúc tột đỉnh, còn bị chê bai, vùi dập (nhục) mới là khổ đau. Thực ra, cả hai thứ đó đều là những biến thiên nhiệt độ nung nướng con người.
Hà vị sủng nhục nhược kinh? Sủng vi hạ, đắc chi nhược kinh, thất chi nhược kinh, thị vị sủng nhục nhược kinh.
(Thế nào là sủng nhục đều lo sợ? Được sủng ái là kẻ dưới, được cũng lo, mất cũng lo, đó là sủng nhục đều lo sợ).
Hồi mới chập chững ra trường, cắm đầu dưới gầm ô tô làm thợ máy. Có bận tôi sửa nhanh được pan bệnh điện cho một chiếc xe sang. Lão chủ xe rút sấp tiền boa hậu hĩnh, vỗ vai khen nức nở. Tôi sướng râm ran. Tự hào. Cứ ngỡ mình là thợ giỏi nhất vùng. Đó là “sủng”.
Nhưng rồi lần sau, lão mang xe tới bảo dưỡng định kỳ. Vì sợ mất lòng khách VIP, sợ đánh mất cái hình ảnh “thợ giỏi” trong mắt lão, tôi đâm ra luống cuống. Tay chân lóng ngóng. Siết nhầm lực con ốc các-te nhớt, làm chờn ren. Lão khách quay ngoắt thái độ, chửi rủa ầm ĩ. Mặt tôi cắt không còn giọt máu. Xấu hổ. Uất ức muốn bỏ nghề.
Lão Tử nói trúng phóc. “Sủng vi hạ”. Nhận lời khen, nhận ân huệ của người khác, bản chất là mình tự đặt mình xuống chiếu dưới. Mạng sống cảm xúc của mình bị trói chặt vào miệng lưỡi thiên hạ. Lúc chưa được thì nơm nớp lo làm sao để có. Lúc được rồi thì mất ăn mất ngủ lo bảo vệ. Đắc cũng kinh, mà thất cũng kinh. Cứ như tấm tôn lợp mái, bị vặn xoắn điên cuồng bởi nắng mưa dội xuống từ một bầu trời xa lạ. Khổ ải vô cùng.
Hà vị quý đại hoạn nhược thân? Ngô sở dĩ hữu đại hoạn giả, vi ngô hữu thân, cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn?
(Thế nào là coi trọng mối họa như chính thân mình? Ta có họa, là vì ta có cái thân. Khi ta không còn bám vào cái thân nữa, ta có họa gì đâu?)
Tại sao tấm tôn trên mái lại kêu răng rắc rách nát? Vì nó bị bắn vít. Nó bị cố định chặt vào một cái khung định kiến. Trong kỹ thuật, người ta gọi đó là ngàm cứng.
Nó giống hệt cái “Hữu thân” của con người.
Ta tự đúc cho mình một cái vỏ bọc. Cái sĩ diện. Cái danh xưng kỹ sư, cái mác chuyên gia, hay cái vẻ ngoài đạo mạo thành đạt. Ta đinh ninh đó là “Ta”. Ta ghim chặt cái bản ngã ấy vào cuộc đời. Hễ ai khen, cái tôi ấy phình to ra. Hễ ai chửi, cái tôi ấy teo tóp lại. Sự giãn nở và co ngót liên tục ấy bị cái vỏ bọc (ngàm cứng) giữ riết lấy. Ứng suất bên trong tích tụ đến cực hạn. Và rồi ta trầm cảm, ta hóa điên, đứt gãy gục ngã vì những lời đàm tiếu. Đại hoạn (họa lớn) sinh ra từ chính cái ngã mạn ấy chứ từ đâu.
“Cập ngô vô thân” (Đến khi không còn bám vào thân).
Nhìn những cây cầu thép bắc qua những con sông lớn. Mùa hè, thép nở ra dăm bảy cen-ti-mét. Mùa đông, nó co rút lại. Nếu người kỹ sư dùng những con bù-lông khổng lồ siết chết cứng hai đầu nhịp cầu vào móng bê tông, thì chỉ sau một năm, trụ cầu sẽ nứt toác, nhịp thép sẽ oằn lên sụp đổ vì lực đẩy của nhiệt.
Vậy họ làm thế nào?
Họ đặt một đầu nhịp cầu lên những hệ thống “gối con lăn” (roller bearings) hoặc xẻ những khe co giãn (expansion joints) bằng cao su.
Khi nắng gắt nung đốt, nhịp cầu tự do trượt dài ra phía trước. Trượt êm ru trên con lăn. Mùa đông cắt da, nó lẳng lặng trượt lùi lại. Chẳng gãy. Chẳng vỡ. Cây cầu vẫn nằm đó, sừng sững gánh hàng vạn chuyến xe tải trĩu nặng đi qua. Nó sống sót hàng thế kỷ, vì nó được thiết kế để “Vô thân” — nó được phép từ bỏ vị trí cố định của chính mình. Nó không gồng lên chống báng lại thời tiết. Nhiệt độ thay đổi kệ nhiệt độ, nó cứ buông lỏng mà trôi theo. Không bám chấp vào một giới hạn cố định nào, thì lấy đâu ra họa diệt thân?
Cố quý dĩ thân vị thiên hạ, nhược khả ký thiên hạ; ái dĩ thân vị thiên hạ, nhược khả thác thiên hạ.
(Cho nên, xả cái thân quý giá này ra vì thiên hạ, thiên hạ mới gửi gắm; xả cái tình yêu bản thân ấy đi vì vạn vật, thiên hạ mới nương tựa).
Lại là chữ “Cố”. Sợi dây xích nhân quả tàn nhẫn chốt hạ mọi nguyên lý.
Gầy dựng dự án Vô Vi Đạo chấm Com, những đêm dài ngồi lọc cọc cắt ghép từng trang nháp, gõ từng dòng suy nghĩ, tôi tự hỏi mình làm điều này vì cái gì?
Nếu tôi làm vì cái “thân” của tôi. Tức là tôi muốn kiếm chút hư danh. Muốn người đời vỗ tay khen ngợi một gã thợ cơ khí lấm bùn mà lại viết ra được triết lý sâu xa. Tôi trang hoàng trang web bằng đủ thứ lý luận đao to búa lớn. Hễ có người vào bình luận chê bai, tôi sẽ nổi đóa, tổn thương. Dự án ấy chết ngay từ trong trứng nước, vì nó bị đè bẹp bởi gánh nặng sĩ diện của người viết.
Nhưng nếu tôi “dĩ thân vị thiên hạ”. Tức là lột cái vỏ sĩ diện ấy ra. Vứt bỏ cái khao khát được công nhận.
Chỉ đơn giản là trải lòng. Kể chuyện bùn đất cày ải. Kể chuyện nhíp xe tải gãy, mạt sắt văng mù mịt. Gom nhặt những sự tử tế mộc mạc và chân lý của Đất Trời đưa lên đó. Lùi lại đằng sau con chữ. Đặt mình trên những cái “gối cầu con lăn” rỗng lặng. Khen cũng được, chê cũng được.
Lúc bấy giờ, những trang viết mộc mạc ấy mới trở nên bền bỉ, mới không bị đứt gãy. Khi tác giả không còn là trung tâm, thì khoảng không ấy mới đủ rộng để dung chứa những nỗi buồn, những trăn trở của người đọc. Họ mệt nhoài ngoài kia, họ vào lật giở một trang, thấy yên ả (“ký thiên hạ”). Thấy có thể vịn vào một định luật vật lý thô ráp để đứng dậy (“thác thiên hạ”).
Sự vĩ đại của Đất Trời không nằm ở việc Người có sức mạnh vô song. Đất Trời vĩ đại vì Người tự xóa nhòa giới hạn của chính mình để ôm ấp muôn loài. Đất thì câm nín chịu đựng gót chân dẫm đạp, Trời thì trong vắt hư không. Chẳng có cái hình hài vướng víu nào, nên chẳng bao giờ bị tổn thương.
…
Trời đổ về chiều. Nắng quái tắt dần.
Hơi nóng trên những mái tôn xốp đã dịu đi, nguội lại. Tiếng lách cách, răng rắc của sự giãn nở kim loại cũng thưa dần rồi chìm hẳn vào tĩnh mịch. Mọi sự lại trở về với cái dáng vẻ lặng lẽ, câm nín thường ngày. Lực đã được giải phóng. Gánh nặng đã được trút đi.
Tôi bước tới thùng phuy chứa nước mưa ngoài hiên. Múc một gáo nhôm, dội ào lên mặt. Dòng nước mát lạnh gột sạch lớp bụi bặm và dầu mỡ.
Quơ tay lấy chiếc khăn mặt xơ mướp vắt trên sào lau khô. Đứng lặng im nhìn luồng gió từ ngoài cánh đồng xa lùa vào xưởng, khẽ làm rung rinh mấy cọng cỏ gấu mọc kẹt giữa đường nứt của nền bê tông.
Có bám chấp vào điều gì đâu mà phải mệt mỏi gồng gánh. Cứ như cái gối cầu trượt, trôi đi một nhịp. Thở hắt ra một hơi. Nhẹ bẫng. Bình yên đến kiệt cùng. Về thôi.
