Cốc thần bất tử, thị vị huyền tẫn.
Huyền tẫn chi môn, thị vị thiên địa căn.
Miên miên nhược tồn, dụng chi bất cần.
(Bản dịch:
Thần thung lũng không bao giờ chết, gọi là người mẹ nhiệm màu.
Cánh cửa của người mẹ nhiệm màu ấy, chính là cội rễ của đất trời.
Sợi tơ vô hình miên man bất tuyệt, dùng mãi không cạn kiệt.)
Chiều tháng Tám, những đợt mưa ngâu dầm dề biến toàn bộ khu vực thi công nền móng phân xưởng khuôn mẫu của chúng tôi thành một bãi lầy nhão nhoét. Vài ngày nữa, dàn máy phay CNC sẽ cập bến, tiến độ đổ bê tông đang bị ép rất gắt. Chiếc máy xúc rướn hệ thống thủy lực, cạp những gầu đất cuối cùng để san nền. Lẫn trong mùi ngai ngái của bùn non và mùi khét lẹt của khói dầu diesel, tôi cúi xuống nhặt một nhánh cỏ gấu vừa bị gầu sắt bới tung lên. Phần thân và lá mỏng manh bên trên đã dập nát bấy dưới xích xe, nhưng phía dưới, một hệ rễ cọc đen sì, gân guốc vẫn đang cắm ngập vào khối đất sét vàng khè, cứng ngắc.
Tôi dùng ngón tay bóp vụn khối đất sét để gỡ cái rễ ra. Thật kỳ lạ. Đất ở tầng sâu này bị nén chặt đến mức tỷ trọng (bulk density) gần như triệt tiêu mọi khoảng hở, nước mặt không thể ngấm xuống, rễ của những loài cây thông thường sẽ nghẹt thở mà chết. Nhưng cái rễ cọc lấm lem này vẫn lặng lẽ len lỏi qua từng vi đứt gãy địa chất, lầm lì đâm xuyên qua sự chai sạn của đất đá để chạm tới mạch nước ngầm tít bên dưới.
Nhìn bộ rễ phủ đầy váng mỡ bò và bùn đất, tôi bất giác nhớ tới Chương 6 của Đạo Đức Kinh. Lão Tử viết: “Cốc thần bất tử, thị vị huyền tẫn”.
“Cốc” là thung lũng, là khoảng trống trũng thấp nằm giữa những ngọn núi vút cao. “Thần” là sự vận hành linh diệu, vô hình vô tướng. Ở đời, con người ta ai cũng mải miết trèo lên đỉnh núi, khao khát vươn cành lá lên cao để phô diễn sự vĩ đại của cái “Tôi”, để đón lấy ánh sáng của danh vọng, chức tước, hay những bảng báo cáo KPIs thành tích xanh mướt. Nhưng đỉnh núi thì chật hẹp, cằn cỗi và hứng chịu mọi trận cuồng phong tàn khốc nhất. Sự sống chưa bao giờ sinh ra từ đỉnh núi. Nước từ trên cao luôn tự động chảy dồn về chỗ trũng. Sự sống bắt nguồn từ “Cốc” – cái thung lũng thấp kém, tăm tối, rỗng không nhưng lại dung chứa mọi tàn dư trôi dạt để ủ thành đất mùn. Sự trống rỗng khiêm hạ ấy vĩnh cửu không bao giờ lụi tàn (bất tử), nó chính là cái nôi sinh dưỡng vạn vật (huyền tẫn – người mẹ nhiệm màu).
Ngày trước, tôi không hiểu điều này. Thời còn trẻ, cầm tấm bằng kỹ sư, tôi lao vào khởi nghiệp với cái ngã mạn của một kẻ muốn vươn thẳng lên làm ngọn cây xum xuê nhất. Tôi đốt tiền vào những bề mặt bóng bẩy, gồng mình chứng tỏ bản thân, làm phình to lớp vỏ “Hữu” của một giám đốc trẻ. Nhưng bên trong, tôi đặc sệt những toan tính, sĩ diện và sự hoảng loạn sợ hãi thất bại. Tôi không chừa cho mình một “khoảng trống” nào để tiếp nhận sự thật. Khi biến cố ập đến, dòng tiền đứt gãy, startup sụp đổ, nợ nần bủa vây, tôi rơi thẳng xuống đáy thung lũng.
Những ngày tháng lầm lũi chạy xe ôm ròng rã trên phố, mặt mũi dính đầy bụi bặm và khói bô, cái danh xưng hào nhoáng rơi rụng sạch sẽ. Nhưng chính ở cái nơi thấp nhất, lấm lem nhất ấy, ở dưới tận cùng thung lũng trống rỗng của lòng tự ái, tôi mới bắt đầu chạm được vào mạch ngầm của sự sống. Khi lớp vỏ bọc ngạo mạn bị cạo sạch, tôi mới có đủ không gian rỗng để học lại từ đầu, từ cách siết một con ốc phớt dầu cho đến cách lắng nghe một phận người vất vả bên vệ đường. Cốc thần đã độ lượng cứu tôi, bằng chính sự tĩnh lặng và sức chứa bao dung của đáy vực.
Lão Tử viết tiếp: “Huyền tẫn chi môn, thị vị thiên địa căn”. Cánh cửa của người mẹ nhiệm màu ấy, chính là cội rễ của đất trời.
Trong sinh lý học thực vật, quá trình bộ rễ hút nước diễn ra qua một cơ chế vật lý tuyệt đẹp: Áp suất thẩm thấu (Osmotic pressure). Ở tận cùng của những chóp rễ tăm tối đang cắm vào lớp đất nén chặt kia, là hàng triệu lông hút vi mô. Cấu tạo của chúng là những màng bán thấm cực mỏng. Để hút được nước ngầm từ lớp đất khô cằn cứng ngắc, rễ cây không hề dùng bạo lực. Nó không gầm rú, không trang bị máy bơm áp lực cao để cưỡng ép đất đá phải nhả nước ra. Nó chỉ lặng lẽ điều chỉnh nồng độ chất tan bên trong tế bào, tự tạo ra một thế nước thấp hơn (âm hơn) so với môi trường xung quanh. Nước luôn tự động dịch chuyển từ nơi có thế nước cao sang nơi có thế nước thấp. Cái rễ cây tạo ra một sự “thiếu hụt”, một trạng thái rỗng rang đón nhận, và nước ngầm cứ thế tự động thẩm thấu qua màng mỏng đi vào. Cái “màng bán thấm” ranh giới giữa bùn đất tăm tối (Địa) và mầm sống đang tượng hình bên trong (Thiên) ấy, chẳng phải là “Huyền tẫn chi môn” đó sao. Cánh cửa của Đạo mở ra không phải bằng lực phá vỡ, mà bằng sự thẩm thấu tĩnh lặng.
Tôi tự nghiệm lại công việc R&D của mình trong suốt sáu năm qua. Rất nhiều lần, khi đối mặt với một bản vẽ cơ khí hóc búa, hay khi các mẫu thử vật liệu liên tục thất bại vỡ vụn dưới máy nén thủy lực, cái Tôi của người quản lý trong tôi lại nổi sùng lên. Tôi ép anh em kỹ sư tăng ca kiệt sức, tôi vặn vẹo các thông số dung sai một cách thô bạo, cố dùng quyền lực và áp lực KPIs để phá vỡ bế tắc. Nhưng cơ học hay tâm lý con người đều tuân theo chung một quy luật. Càng tác dụng lực nén mạnh, ứng suất dư (residual stress) sinh ra bên trong vật liệu và tổ chức càng lớn. Đến một điểm tới hạn, chi tiết máy sẽ nứt gãy mỏi, và những người cộng sự cũng rời đi trong sự ngột ngạt.
Chỉ khi tôi chịu lùi lại, gỡ bỏ cái mũ giám đốc xuống, hạ sự kỳ vọng rực rỡ của mình đi để cùng anh em ngồi xuống nền xưởng đầy phoi sắt. Tôi tạo ra một “áp suất thẩm thấu” bằng sự im lặng lắng nghe, chấp nhận những sai số ngớ ngẩn nhất của quá trình thử nghiệm. Kỳ lạ thay, khi người quản lý trở nên rỗng rang như cái thung lũng, giải pháp lại tự động len lỏi xuất hiện từ chính những kỹ sư thiết kế trẻ tuổi. Vô Vi không phải là mặc kệ trôi sông lạc chợ. Vô Vi là thiết lập một trạng thái trống rỗng bên trong tâm trí, tự hạ mình xuống mức áp suất thấp nhất, để trí tuệ tự nhiên của anh em, của Đất Trời thẩm thấu vào, y hệt như cái rễ cây lặng lẽ hút dưỡng chất qua lớp màng vô hình vậy.
Và rồi Lão Tử khép lại: “Miên miên nhược tồn, dụng chi bất cần”.
Từ sâu dưới hàng chục mét đất nén chặt, làm cách nào hệ rễ cọc có thể bơm hàng trăm lít nước lên tới những tán lá cao chót vót của một cây cổ thụ mà không cần bất kỳ một động cơ trợ lực nào? Đó là nhờ Lực mao dẫn (Capillary action) và lực căng bề mặt. Các phân tử nước bám vào nhau và bám vào thành mạch gỗ, tạo thành những chuỗi tơ vô hình, liên tục, mảnh mai đến mức tưởng chừng như không tồn tại (miên miên nhược tồn). Lực kéo mao dẫn ấy kết hợp với lực thoát hơi nước ở lá, nhẫn nại kéo ngược trọng lực Trái Đất. Không ồn ào vội vã, không sinh nhiệt ma sát, không tiêu tốn nhân lực. Nó cứ miên man chảy, dằng dặc nối tiếp nhau qua những đêm mưa tĩnh mịch, mà năng lượng sinh ra dùng mãi cả trăm năm không bao giờ cạn kiệt (dụng chi bất cần).
Người đời chúng ta thường tự vắt kiệt mình bởi những nỗ lực đứt đoạn, ồn ào và gồng gượng. Ta đốt thanh xuân và sinh khí vào những cơn giận dữ ngắn ngủi, vào những cuộc cãi vã bảo vệ quan điểm đến cùng tại phòng họp, hay vào sự dằn vặt mất ngủ khi một lô hàng bị lỗi. Đó là thứ năng lượng phễu, bùng lên dữ dội rồi tắt ngấm, để lại tàn tro của sự mỏi mệt. Khi lùi về lập ra góc nhỏ VoViDao.Com, tôi chỉ tự dặn mình giữ một nhịp điệu mao dẫn như dòng nước ấy. Không truyền thông hô hào, không mưu cầu một dự án startup tỷ đô vĩ đại nào nữa, chỉ lặng lẽ ghi chép lại những va vấp cơ học của cỗ máy và sự lấm lem của lòng người. Chỉ khi ta làm một việc với trạng thái hoàn toàn tháo bỏ mục đích khoe khoang và tư lợi, năng lượng bên trong ta mới trở về trạng thái “bất cần” – một sợi tơ vô hình cứ miên man chảy, không hao tổn, dùng mãi không cạn.
Tôi đứng dậy, gõ nhẹ gốc cỏ gấu vào mũi giày bảo hộ. Lớp đất sét nén chặt đã khô đi một chút sau cơn gió lạnh, bở ra và rơi lả tả xuống nền bê tông mới đổ, trả lại bộ rễ cọc chằng chịt, bám đầy một thứ váng dầu nhợt nhạt. Ở chóp rễ tơ mỏng nhất, một giọt nước bùn li ti vẫn đang ngoan cường đọng lại, tĩnh lặng hấp thụ vào màng bán thấm.
Đằng xa, chiếc máy xúc đã nhả tải, tiếng động cơ diesel chuyển sang chế độ nổ không tải (idle) lầm lì, đều đặn. Gió từ đường vành đai thổi lùa qua khung thép dang dở của phân xưởng, mang theo cái lạnh se sắt của chiều mưa ngâu. Tôi đút gốc cỏ dại vào túi áo sờn mép. Mọi thứ lùi lại, rỗng rang.
