Hố Rỗng Sinh Tồn — Dung Sai Của Cỗ Máy Và Lực Chứa Đựng Vạn Vật
Nguyên tác Đạo Đức Kinh – Chương 6:
Cốc thần bất tử thị vị Huyền tẫn.
Huyền tẫn chi môn thị vị thiên địa căn.
Miên miên nhược tồn. Dụng chi bất cần.
Bản dịch:
Khoảng hang lũng vĩnh hằng không chết, gọi là Cội nguồn sinh dưỡng mầu nhiệm.
Cửa ngõ của Cội nguồn mầu nhiệm ấy, chính là gốc rễ của trời đất.
Miên man le lói dường như không hiện hữu. Nhưng rút tỉa sử dụng không bao giờ cạn kiệt.
Mùi mồ hôi chua mặn quện lẫn với mùi khét lẹt của dầu cắt gọt bốc lên từ những phoi thép nóng đỏ, rơi rải rác trên nền xi măng của một xưởng cơ khí chật hẹp. Trong bóng tối đặc quánh của nửa đêm, tiếng kim loại va đập khô khốc vọng vào bốn bức tường tĩnh lặng, dội lại một thứ âm thanh đặc và nặng. Con người vật lộn với những khối thép tạo hình, mài giũa từng góc cạnh sắc lẹm để lắp ráp một hệ thống vận hành. Nhưng phía sau thứ âm thanh đinh tai nhức óc của búa đe, phía sau những khối vật chất đặc cứng đang nghiến vào nhau, là một không gian trống rỗng vô hình. Một khoảng không lạnh lùng, tĩnh tại, không sinh không diệt, bao trùm lấy toàn bộ sự giãy giụa và gồng cứng của vật chất. Sự thật của sự sống không nằm ở những khối thép, mà nằm ở khoảng trống kẹp giữa chúng.
Cốc thần bất tử thị vị Huyền tẫn.
Khoảng hang lũng vĩnh hằng không chết, gọi là Cội nguồn sinh dưỡng mầu nhiệm.
“Cốc” là hang lũng, là khoảng không gian sâu thẳm bị lõm xuống, nơi vắng bóng mọi hình hài vật chất đặc cứng. “Thần” là sự vận động vi diệu không hình tướng. Chữ “Huyền” vẽ ra bóng tối thăm thẳm của vũ trụ, còn “Tẫn” là tính cái, là cội nguồn thụ nhận và sinh nở. Khoảng trống rỗng ấy không mang lại sự sở hữu bề mặt, nhưng lại là chiếc giếng sâu dung chứa vạn vật, không bao giờ đầy, cũng chưa từng lụi tàn. Đời sống mưu sinh chật vật biến con người thành những cỗ máy bị ép chạy quá công suất. Nhịp điệu quay cuồng từ xưởng thiết kế ban ngày cho đến ánh đèn le lói ngồi đóng gói từng hộp carton sách giữa đêm khuya vắt kiệt sinh khí của kiếp nhân sinh. Những đốt sống cổ mỏi nhừ sau hàng giờ cúi gập trên bản vẽ, đôi mắt rát đỏ cố sức lấp đầy mọi khoảng thời gian trống bằng sự nỗ lực kiểm soát. Con người kinh sợ cái rỗng. Sự ám ảnh về trách nhiệm, về cơm áo gạo tiền buộc những mảnh ghép đời sống phải siết chặt vào nhau đến mức nghẹt thở, không để lại bất kỳ một khe hở nào cho tâm trí được nghỉ ngơi. Sự gồng cứng ấy tạo ra một lực ma sát khổng lồ, thiêu rụi toàn bộ tế bào thần kinh, biến sự tồn tại thành một cỗ máy chực chờ bốc cháy.
Trong động lực học, một “giếng thế năng” (potential well) có khả năng nhốt và bảo toàn năng lượng tối đa không phải vì nó nhô cao kiêu hãnh, mà chính vì nó là một điểm trũng tột cùng. Mọi hạt vi mô đều có xu hướng trượt về mức năng lượng thấp nhất để đạt trạng thái cân bằng bền vững. Một hệ thống cơ khí chính xác đến đâu, nếu các bánh răng bị tiện khít rịt, triệt tiêu hoàn toàn “độ rơ” (backlash), thì chỉ sau vài vòng tua, cỗ máy sẽ nghiến nát chính nó vì ma sát và nhiệt lượng phát sinh. Cái khoảng hở vô hình giữa hai mép răng cưa – cái “Cốc” tĩnh lặng ấy – mới chính là sinh mạng duy trì toàn bộ cỗ máy.
Trạng thái lùi lại để tạo ra những khoảng hở trong chu trình mưu sinh mở ra cơ chế nạp lại năng lượng điểm không. Khi không còn cố gắng lấp đầy mọi thời khắc bằng sự phô trương hay tham vọng kiệt quệ, tâm trí tự động trở thành một giếng thế năng sâu thẳm. Điểm lõm tĩnh lặng ấy âm thầm hấp thụ và chuyển hóa mọi chấn động của ngoại cảnh thành sức mạnh nội tại bất diệt.
Huyền tẫn chi môn thị vị thiên địa căn.
Cửa ngõ của Cội nguồn mầu nhiệm ấy, chính là gốc rễ của trời đất.
“Môn” là cánh cửa, là điểm trung chuyển nơi cái vô hình đi vào hình tướng và ngược lại. Cánh cửa của hố thẳm rỗng lặng ấy không nằm ở đâu xa xôi, mà là “căn” – cái rễ bám sâu vào cấu trúc vật lý của càn khôn. Bề mặt của thế giới hiện ra với sự sinh diệt ồn ào, nhưng gốc rễ vận hành nó lại đâm sâu vào một cơ chế vắng lặng tuyệt đối. Mùi sắt gỉ của những thanh dầm thang máy nặng nề, tiếng ốc vít siết chặt đến gai người trên những chiếc cùm thép định vị hệ thống lồng bè HDPE dập dềnh giữa sóng nước. Khối lượng và áp lực tàn nhẫn đè lên đôi vai người trụ cột gia đình, sức nặng của việc duy trì một tổ ấm có thể nghiền nát bất cứ thân xác sinh học nào. Đứng trước những cơn sóng dữ của biến động kinh tế và xã hội, bản năng sinh tồn xúi giục con người hàn chết mọi khớp nối, dựng lên những lớp bọc thép của sự sĩ diện và cố chấp, tin rằng sự cứng rắn tuyệt đối sẽ chống đỡ được áp lực thế gian. Khi sự va đập ập tới, những vật liệu cứng nhắc nhất, thiếu vắng không gian đàn hồi, sẽ gãy nát vỡ vụn dính đầy mồ hôi và máu.
Khoa học vật liệu và động lực học kết cấu chứng minh một sự thật tàn nhẫn của tự nhiên: Mọi kết cấu cứng ngắc không có dung sai bù trừ nhiệt hay không gian hấp thụ xung lực (shock absorption) đều bị phá hủy bởi chính nội ứng suất (internal stress) của nó. Lực vũ trụ không phá hủy những thứ biết nương theo nó. Gốc rễ của vạn vật không phải là hòn đá tảng, mà là sức chứa của khoảng không vô hình. Một khớp nối lồng bè vĩnh cửu không nằm ở việc nẹp thép thật chặt, mà phải có một độ lỏng lẻo vật lý được tính toán chi tiết, một cánh “Cửa” để phân tán lực tác động của sóng biển.
Trạng thái vô vi mở ra cánh cửa đàn hồi trong tâm thức, cho phép áp lực đi qua cỗ máy sinh học mà không gây ra biến dạng dư. Sự nhượng bộ trước sự khắc nghiệt của thời cuộc, chấp nhận những sai số của hoàn cảnh không phải là sự hèn nhát, mà là sự tính toán dung sai tối ưu. Nhờ có khoảng lùi vô ngã ấy, con người tự gánh vác khối lượng tàn nhẫn của đời sống một cách uyển chuyển, để sức nặng tự động tiêu tán vào khoảng không của Đạo, giữ cho cái rễ của sinh mệnh bám chặt vào vĩnh hằng.
Miên miên nhược tồn. Dụng chi bất cần.
Miên man le lói dường như không hiện hữu. Nhưng rút tỉa sử dụng không bao giờ cạn kiệt.
Sự tồn tại của Đạo không biểu hiện qua những cơn bạo phát bạo tàn. “Miên miên” là hình thái mềm mại, mỏng manh tựa sợi tơ, kéo dài không dứt, lẩn khuất dưới vạn vật đến mức tưởng chừng như không có mặt (“nhược tồn”). Thế nhưng, cái cơ chế tĩnh lặng vô hình ấy lại là cỗ máy vĩnh cửu chứa đựng nguồn lực vô hạn, vắt kiệt cũng không hao mòn, dùng mãi cũng không suy suyển (“bất cần”). Âm thanh cọt kẹt của một chiếc bản lề cửa gỗ lỏng lẻo giữa đêm đen, tiếng thở êm ái của một đứa trẻ đang ngủ vùi, một nhịp đập chậm rãi của trái tim dưới lồng ngực thấm đẫm mồ hôi sương gió. Sự vận hành của kiếp người diễn ra tàn khốc, bào mòn từng lớp sụn khớp, hút cạn từng giọt năng lượng sinh học để đổi lấy một sự ổn định mong manh. Sự gồng gánh bằng lực cơ bắp hay bằng lòng kiêu hãnh của cái “Tôi” rực rỡ chỉ là một ngọn lửa rơm phừng phừng cháy sáng để rồi lụi tàn thành tro tàn lạnh lẽo.
Vạn vật trên cõi đời này, hễ cứ phát ra âm thanh lớn, sinh ra nhiệt lượng cao thì đều đang trên đà tự phân rã. Nhiệt động lực học quy định sự thật sắc lạnh về chu trình Carnot: Một động cơ hoạt động đạt hiệu suất tối đa (hiệu suất nhiệt động lực học lý tưởng) khi và chỉ khi các quá trình truyền nhiệt diễn ra vô cùng chậm chạp, sự chênh lệch nhiệt độ tiệm cận bằng không, vắng bóng hoàn toàn sự ma sát và xoáy lốc. Chu trình thuận nghịch ấy tiệm cận với trạng thái không thay đổi, sinh ra mức entropy (độ hỗn loạn) thấp nhất. Thứ gì tiêu hao năng lượng để chống lại tự nhiên, thứ đó diệt vong. Thứ gì trượt đi êm ái cùng các đường sức từ của vũ trụ, thứ đó tồn tại vĩnh cửu.
Việc thả lỏng tâm trí vào trạng thái hư không, xóa bỏ ranh giới của sự bám chấp đưa hệ thống tâm lý về mức entropy tối thiểu. Không cần rao giảng, không cần chứng minh sự tồn tại, năng lượng nội tại tự động được bảo toàn trọn vẹn trong lớp màng miên man vô hình. Khối năng lượng tĩnh lặng ấy cứ liên tục cung cấp sức bền vi diệu, giúp hệ thống sinh học nhẹ nhàng kiến tạo và lèo lái qua mọi khúc quanh gập ghềnh của hiện thực, không cưỡng cầu nhưng vô biên vô tận.
Sự va đập chát chúa của kim loại trong xưởng cơ khí cuối cùng cũng chìm vào khoảng lặng khi nguồn điện được ngắt bỏ. Phôi thép đã thành hình, bóng tối của đêm thâu ôm lấy vạn vật, không một lời ngợi khen, không một tiếng phán xét. Đời sống mưu sinh rỗng lặng, vô tình tiếp diễn trôi đi. Khoảng dung sai tĩnh mịch kẹp giữa những bánh răng vật chất vẫn đang âm thầm vận hành trọn vẹn cõi nhân sinh, nuốt trọn mọi áp lực vào chiếc giếng không đáy của vạn cổ, trả lại sự êm ái mượt mà cho sự tồn tại vô ngôn.
