CHƯƠNG 27 – XẢO DỤNG — NGHỆ THUẬT GHÉP MỘNG VÔ ĐINH, NGUYÊN LÝ NỘI LỰC TỰ KHÓA VÀ CHU TRÌNH VẬT CHẤT KHÔNG PHẾ THẢI
Khớp mộng âm dương dưới mái hiên chiều và sự tĩnh lặng của những thớ gỗ không đinh sắt
Nguyên tác Đạo Đức Kinh – Chương 27:
Thiện hành vô triệt tích.
Thiện ngôn vô hà trích.
Thiện số bất dụng trù sách.
Thiện bế vô quan kiện nhi bất khả khai.
Thiện kết vô thằng ước, nhi bất khả giải.
Thị dĩ thánh nhân, thường thiện cứu nhân, cố vô khí nhân;
Thường thiện cứu vật, cố vô khí vật.
Thị vị tập minh.
Cố thiện nhân giả, bất thiện nhân chi sư;
Bất thiện nhân giả, thiện nhân chi tư.
Bất quý kỳ sư, bất ái kỳ tư, tuy trí đại mê.
Thị vi yếu diệu.
Bản dịch:
Khéo đi không để lại vết xe.
Khéo nói không có vết gợn trách cứ.
Khéo tính đếm không dùng đến thẻ tre.
Khéo đóng không dùng then chốt mà không thể mở.
Khéo buộc không dùng dây trói mà không thể cởi.
Cho nên bậc Thánh nhân thường khéo nâng đỡ người, vì vậy không có người nào bị vứt bỏ;
Thường khéo tận dụng vật, vì vậy không có vật nào bị phế thải.
Đó gọi là kế thừa và ẩn giấu sự sáng suốt.
Bởi vậy, người khéo lành là thầy của người bất thiện;
Người bất thiện là chất liệu của người khéo lành.
Không trân quý bậc thầy ấy, không nâng niu nguồn chất liệu ấy, dù thông tuệ đến đâu cũng chỉ là đại mê lầm.
Đó chính là chỗ cốt tủy huyền diệu.
Tiếng lưỡi bào sắt miết dọc theo mặt gỗ lim vang lên một âm thanh xoèn xoẹt dài, êm và mỏng dưới khoảng sân gạch đẫm nắng quái chiều hôm. Một dải vỏ bào mỏng tang như lụa vàng cuộn tròn, văng nhẹ ra khỏi miệng bào, rơi xuống lớp mùn cưa dày xốp đang tỏa mùi nhựa cây ngai ngái, nồng ấm. Đôi bàn tay nổi đầy gân xanh và những vết chai sần dày cộp như vỏ cây cổ thụ của người thợ cả chậm rãi nâng thanh quá giang lên ngang tầm mắt, đưa ngón cái phủ bụi gỗ mịn màng lướt dọc theo rãnh mộng đuôi cá vừa đục xong. Khi đầu mộng dương của cây cột cái được hạ xuống, lồng vào họng mộng âm trên thân xà, một tiếng “cạch” trầm đục vang lên gọn lỏn. Không có tiếng chát chúa của búa tạ giáng xuống đinh sắt, không có mùi khét của kim loại ma sát cưỡng bức vào thớ cây, chỉ có hai bề mặt gỗ thô mộc tự cắn khít vào nhau đến mức một sợi tóc hay một tia sáng chiều cũng không lọt qua nổi. Ngoài kia, gió đồng thổi qua rặng tre đầu làng xào xạc, còn dưới mái lều dựng tạm, bộ khung nhà gỗ lim nặng hàng chục tấn đã tự đứng vững trên những chân tảng đá xanh, lặng lẽ thở cùng nhịp co giãn của đất trời.
Thiện hành vô triệt tích. Thiện ngôn vô hà trích. Thiện số bất dụng trù sách.
(Khéo đi không để lại vết xe. Khéo nói không có vết gợn trách cứ. Khéo tính đếm không dùng đến thẻ tre.)
Trên mặt chữ cổ nguyên thủy, Thiện không mang hàm nghĩa đạo đức thiện ác của thế tục, mà chỉ sự thuần thục tột cùng, sự ăn khớp tuyệt đối giữa hành vi và quy luật tự nhiên. Triệt tích là rãnh đất lún sâu do bánh xe gỗ nặng nề nghiến qua mặt đường bùn lầy; Hà trích nguyên bản là vết nứt ngầm, vết ố tì vết trên viên ngọc bích khiến người đời có cớ chỉ trích, bắt bẻ; còn Trù sách là những thẻ tre khắc vạch mà người xưa bày ra chiếu để cộng trừ, tính toán hơn thiệt. Vế câu phơi bày một chuỗi nhân quả tất yếu ngay trong bản chất của hành động: khi một chuyển động còn để lại rãnh sâu trên mặt đất, tức là trọng lượng của cỗ xe đã đè nén quá mức lên nền đất yếu, tạo ra lực cản lớn; khi lời nói còn để lại kẽ hở cho sự tranh biện, tức là ngôn từ ấy xuất phát từ sự thiên lệch của ý thức chủ quan chứ chưa chạm tới sự thật khách quan; khi sự tính toán còn lệ thuộc vào công cụ đo đếm ngoại vật, tức là tâm trí vẫn bị giam cầm trong những con số hữu hạn. Đặt trong hệ tọa độ của Đạo Đức Kinh, Lão Tử chỉ thẳng vào căn bệnh phô trương kỹ xảo của nhân gian: người đời thường lấy dấu vết cày xới làm bằng chứng của công lao, lấy sự sắc sảo hùng biện làm thước đo của trí tuệ, và lấy mưu kế tính toán làm biểu hiện của tài năng, mà không biết rằng mọi dấu vết lưu lại đều là tàn tích của sự va chạm và tổn hao năng lượng.
Giữa dòng đời mưu sinh chật hẹp, con người luôn sống trong nỗi ám ảnh chứng minh sự tồn tại của bản thân bằng những vết hằn vật lý. Đó là tiếng lưỡi bào bị đẩy ngược thớ gỗ kêu rột roạt gay gắt dưới bàn tay nôn nóng của người thợ trẻ muốn làm nhanh cho kịp buổi chợ, để rồi mặt gỗ xước tung từng mảng dằm nham nhở, còn bắp tay thì căng cứng, rướm mồ hôi chua mặn thấm ướt vai áo nâu sồng. Đó là những buổi tối dưới ánh đèn vàng vọt nơi căn nhà chật chội, khi áp lực cơm áo biến thành những lời chì chiết sắc lẹm như mảnh vỏ trai, găm thẳng vào lòng tự trọng của người thân, để lại những vết rạn ngầm âm ỉ suốt nhiều năm tháng. Và đó là những đêm sâu tĩnh mịch, khi tiếng côn trùng ngoài vườn đã mỏi, vẫn có những cái đầu nóng rực gục bên chồng sổ sách, hóa đơn, bấm đốt ngón tay tính đếm từng đồng lãi lỗ, từng bước tiến thoái trên bàn cờ danh lợi. Sự kiệt quệ không đến từ gánh nặng của công việc, mà đến từ phần lực dư thừa do cái ngã cố tình ấn xuống cuộc đời để khắc tên, để đòi hỏi sự ghi nhận, biến mỗi bước đi thành một cuộc cày xới nặng nề lên tâm thức.
Trong thế giới vật chất của gỗ đá và các định luật vũ trụ, mọi sự vận hành đạt đến độ hoàn mỹ đều vắng bóng hoàn toàn những dấu vết cưỡng bức. Khi lưỡi đục thép đi thuận theo góc nghiêng tự nhiên của các bó sợi cellulose trong thân gỗ mít, lực cắt chỉ lướt nhẹ theo bề mặt phân tách tự nhiên của tế bào thực vật, tạo ra mặt cắt bóng mượt như gương mà không làm dập nát cấu trúc thớ gỗ bên dưới; giống hệt như dòng chảy tầng của nước lướt qua lòng suối đá cuội mà không tạo ra xoáy nước đục ngầu, hay sự di chuyển của các hành tinh trên quỹ đạo cong của không-thời gian suốt hàng tỷ năm qua trong khoảng chân không tĩnh lặng mà không hề để lại bất kỳ một vệt khói ma sát nào. Một người thợ cả lão luyện dựng xong cả ngôi đình làng cũng không dùng đến những bản tính toán chi chít con số, chỉ một cây thước tầm mực bằng tre già lấy khẩu độ từ chính đốt ngón tay của gia chủ, bởi tỷ lệ vàng của mái dốc, của nhịp cột đã nằm sẵn trong quy luật phân bổ trọng lực và hướng gió mưa của vùng châu thổ. Tự nhiên không bấm đốt ngón tay, không bày thẻ tre mà bốn mùa xuân hạ thu đông vẫn tuần hoàn chính xác đến từng khắc, lá rụng về cội vừa đủ làm mùn nuôi chồi non, hơi nước bốc lên từ biển cả vừa đủ hóa thành mưa tưới mát những cánh đồng.
Khi tâm trí trút bỏ được cơn khát để lại dấu ấn cá nhân, hành động tự khắc thu gọn về đúng quỹ đạo tối giản của Vô Vi. Bàn tay vẫn cầm đục, vai vẫn vác gỗ, miệng vẫn trao đổi công việc giữa đời thường, nhưng toàn bộ lực cản do sự hiếu thắng và nỗi sợ hãi tạo ra đã biến mất. Bước chân đi qua bùn lầy của thế sự trở nên nhẹ bẫng vì không còn mang theo sức nặng của sự tự tôn; lời nói thoát ra chỉ vừa đủ để truyền đạt sự thật khách quan như tiếng gió lọt qua khe cửa, không thêm thắt ý đồ công kích hay biện hộ nên tuyệt nhiên không có chỗ cho thị phi bám rễ. Tâm thức khi ấy trở thành một mặt hồ phẳng lặng phản chiếu vạn vật đúng như bản래 diện mục của chúng, tự động điều phối công việc nhịp nhàng theo thời thế mà không hao tổn một giọt sinh khí nào vào những toan tính đêm ngày.
Thiện bế vô quan kiện nhi bất khả khai. Thiện kết vô thằng ước, nhi bất khả giải.
(Khéo đóng không dùng then chốt mà không thể mở. Khéo buộc không dùng dây trói mà không thể cởi.)
Xét về cấu trúc từ vựng thời Tiên Tần, Quan là thanh gỗ cài ngang cánh cửa, Kiện là chiếc chốt gỗ đóng dọc để khóa chặt thanh ngang ấy lại; còn Thằng ước là sợi dây thừng bện bằng gai hoặc cỏ dùng để trói buộc, thắt nút các vật rời rạc từ bên ngoài. Khái niệm Thiện bế (đóng khéo) và Thiện kết (kết nối khéo) ở đây thiết lập một ranh giới dứt khoát với mọi hình thức cưỡng chế cơ học: sự đóng kín hay gắn kết bền vững nhất không nằm ở độ cứng của chiếc chốt cài hay độ bền của sợi dây trói, mà nằm ở sự ăn khớp tự thân của cấu trúc nội tại. Logic nhân quả vận hành rất lạnh lùng: bất cứ thứ gì được khóa lại bằng một vật thể ngoại lai như then chốt, hoặc bị trói lại bằng dây thừng, thì bản thân chiếc chốt và sợi dây ấy chính là điểm yếu chí mạng; kẻ khác chỉ việc rút chốt, bẻ khóa hoặc cắt đứt sợi dây là toàn bộ cấu trúc lập tức bung rời. Chỉ khi sự đóng mở và liên kết không dựa vào vật trung gian cưỡng ép, mà hòa làm một với bản thể của vạn vật, thì mới đạt tới trạng thái bất khả khai (không có điểm bám để cạy mở) và bất khả giải (không có nút thắt để tháo gỡ).
Nhìn vào đời sống nhân sinh, con người vì bất an trước sự biến dịch nên không ngừng rèn ra vô số những chiếc đinh sắt, những ổ khóa và những sợi dây thừng vô hình để trói buộc lẫn nhau. Trong xưởng mộc xô bồ chạy theo lợi nhuận tức thời, tiếng búa đập chan chát vào đầu đinh sắt nghe đanh gọn và nhanh chóng, nhưng ngay khoảnh khắc mũi đinh nhọn xuyên thủng thớ gỗ bằng bạo lực, những mạch sợi bên trong đã bị xé toạc, âm thầm nứt toác và chờ ngày nước mưa ngấm vào tạo ra lớp rỉ sét đen ngòm làm mục ruỗng cả khung kèo. Trong gia đình và xã hội, sự gắn kết khi đã đánh mất sự đồng điệu tự nhiên thì lập tức được thay thế bằng những mệnh lệnh gia trưởng, những bản hợp đồng dày đặc điều khoản trừng phạt, những món nợ ân tình, hay sợi dây thừng mang tên danh dự và định kiến. Những khuôn mặt căng thẳng ngồi đối diện nhau bên mâm cơm chiều, những lồng ngực nghẹt thở dưới sức ép của sự kiểm soát, nơi người với người cố giữ nhau lại bằng nghĩa vụ cưỡng bức. Càng siết chặt sợi dây kiểm soát, lực phản kháng ngầm bên trong càng tích tụ lớn, biến mái nhà hay tổ chức thành một khối vật chất đầy ứng suất dư, chỉ chờ một chấn động nhỏ của biến cố là nổ tung thành từng mảnh vụn sắc nhọn.
Từ hàng ngàn năm trước, kỹ thuật kiến trúc gỗ phương Đông đã chạm tới chân lý của sự liên kết vô hình thông qua nghệ thuật ghép mộng âm dương không dùng đinh sắt, một biểu hiện vật lý hoàn hảo của nguyên lý nội lực tự khóa. Khi mộng mang cá, mộng thắt hay mộng lồng được gọt đẽo dựa trên sự thấu hiểu tuyệt đối về độ co ngót dị hướng và tính đàn hồi của từng thớ gỗ, các cấu kiện cột, xà, kẻ, bẩy tự lồng vào nhau theo ba chiều không gian. Dưới tác dụng của trọng lực từ hàng vạn viên ngói mũi hài đè nặng từ trên mái xuống, kết hợp với độ giãn nở tự nhiên của gỗ khi hấp thụ độ ẩm trong không khí, các mặt phẳng nghiêng bên trong họng mộng tự động trượt khít và khóa chặt lấy nhau; ngoại lực giáng xuống càng lớn, nội lực ma sát tĩnh giữ các khớp mộng càng tăng lên gấp bội, đồng thời những khoảng hở vi mô được tính toán sẵn bên trong lòng mộng lại đóng vai trò như vùng đệm hấp thụ toàn bộ dao động ngang của gió bão và địa chấn. Phóng chiếu ra toàn vũ trụ, mặt trăng không hề bị buộc vào trái đất bằng một sợi cáp thép khổng lồ nào, các hành tinh cũng không được giữ trong hệ mặt trời bằng những bức tường rào chắn; chính trường hấp dẫn vô hình sinh ra từ bản chất khối lượng của vạn vật đã tạo nên một sự gắn kết vô thằng ước vĩ đại, vừa cho phép mỗi thiên thể tự do xoay chuyển trong không gian mênh mông, vừa giữ chúng trong một trật tự bền vững suốt hàng chục tỷ năm không thể tháo rời.
Sự vững chãi của một đời người hay một cơ nghiệp cũng vận hành trên chính quy luật tự khóa ấy. Khi gạt bỏ thói quen dùng quyền lực, sự áp đặt hay mưu kế để kiểm soát hoàn cảnh và con người xung quanh, tâm thức bắt đầu quay về kiến tạo độ chuẩn xác và sự chân thật từ chính cấu trúc nội tại. Giữa người với người, khi sự giao tiếp dựa trên sự tôn trọng bản tính tự nhiên và lợi ích hài hòa của đôi bên — như mộng dương vừa vặn nâng đỡ mộng âm mà không chèn ép làm nứt vỡ thớ gỗ — thì mối liên kết ấy tự khắc bền chặt từ bên trong mà không dùng đến bất kỳ sự ràng buộc cưỡng chế nào. Khi đối diện với nghịch cảnh và những cơn bão lớn của cuộc đời, một tâm thế có “độ rơ” tĩnh lặng sẽ không gồng cứng chống trả để rồi gãy đổ như cây đinh sắt giòn cộc, mà nhẹ nhàng chuyển hóa chính áp lực ngàn cân của ngoại cảnh thành lực nén giúp bộ khung bản lĩnh thêm đằm chắc, tĩnh tại giữa đất trời.
Thị dĩ thánh nhân, thường thiện cứu nhân, cố vô khí nhân; thường thiện cứu vật, cố vô khí vật. Thị vị tập minh.
(Cho nên bậc Thánh nhân thường khéo nâng đỡ người, vì vậy không có người nào bị vứt bỏ; thường khéo tận dụng vật, vì vậy không có vật nào bị phế thải. Đó gọi là kế thừa và ẩn giấu sự sáng suốt.)
Mạch văn tiến thẳng vào ứng dụng thực tiễn của bậc đạt Đạo thông qua hai cặp khái niệm đối lập: Cứu và Khí, khép lại bằng định nghĩa Tập minh. Chữ Cứu trong nguyên bản không phải là sự ban ơn cứu rỗi từ kẻ bề trên nhìn xuống kẻ khốn cùng, mà là sự nâng đỡ, sắp đặt vạn vật về đúng vị trí tương thích với bản tính tự nhiên của chúng; còn Khí là hành động vứt bỏ, coi một con người hay một vật thể là đồ thừa thãi vô dụng. Khi đạt đến cái khéo của Đạo (thường thiện), người ta nhận ra không có bất kỳ một cá thể hay một mảnh vật chất nào là phế phẩm tuyệt đối; cái gọi là “vô dụng” chỉ xuất hiện khi một vật bị đặt sai chỗ. Và trạng thái trí tuệ ấy được Lão Tử gọi là Tập minh — chữ Tập vừa mang nghĩa kế thừa, nối tiếp quy luật sáng suốt của tự nhiên, vừa mang nghĩa mặc thêm một lớp áo khoác ngoài để che giấu ánh sáng chói lòa vào bên trong. Trí tuệ tối cao không phát ra tia sáng sắc lạnh để phân loại, phán xét và đào thải vạn vật, mà ẩn mình vào sự bao dung thầm lặng để vạn vật đều tìm thấy chỗ đứng của riêng mình.
Trong guồng quay khắc nghiệt của đời sống hiện đại, bi kịch lớn nhất đến từ tư duy tiêu chuẩn hóa độc tôn — nơi mọi con người và vạn vật đều bị đem đo trên một chiếc khuôn sắt duy nhất của hiệu suất và lợi ích ngắn hạn. Dưới mái xưởng chật hẹp, người thợ nông cạn chỉ biết tìm những thân gỗ thẳng tắp để xẻ ván, còn những khúc gỗ gốc vặn xoắn, những cành cong queo hay những mảnh gỗ có mắt chết đều bị quẳng thẳng tay vào góc sân ẩm ướt, chờ mục nát hoặc đem đốt thành tro. Cũng bằng cái nhìn sắc lạnh đầy định kiến ấy, xã hội dựng lên những thước đo nghiệt ngã về bằng cấp, tốc độ, sự khéo léo bề ngoài để phân loại con người thành “nhân tài” và “phế nhân”. Biết bao con người mang trong mình những nhịp điệu sinh học chậm rãi, những tâm hồn trầm mặc hoặc những vết thương tâm lý đã bị guồng máy thị trường hất văng ra rìa, ngồi co ro bên hiên nhà nghe tiếng mưa đêm rơi lộp bộp trên mái tôn rỉ sét, mang theo cảm giác tủi hổ của một khúc gỗ mục bị đời ruồng bỏ. Ngay cả trong chính nội tâm một con người, sự tự chối bỏ những góc yếu mềm, những thất bại lấm lem trong quá khứ cũng tạo ra một cuộc nội chiến âm ỉ, rút cạn sinh lực sống mỗi ngày.
Trái ngược hoàn toàn với sự lãng phí tàn nhẫn của định kiến nhân gian, thế giới tự nhiên và nghệ thuật mộc cổ truyền vận hành như một chu trình vật chất khép kín tuyệt đối không có khái niệm phế thải. Dưới con mắt thấu thị của người thợ cả, một cây gỗ từ ngọn xuống gốc đều mang những đặc tính cơ lý riêng biệt tương ứng với từng vị trí chịu lực trong ngôi nhà: phần thân thẳng thớ có cường độ chịu nén dọc trục cao nhất được dựng làm cột cái, cột quân; những khúc gỗ cong tự nhiên ở chạc cây, nơi các thớ gỗ uốn lượn liên tục không bị đứt đoạn, lại có khả năng chịu lực uốn và lực cắt vượt trội để đẽo làm kẻ hiên, làm bẩy đỡ mái ngói vươn xa; những khúc gỗ gốc sần sùi nhiều mắt chết, cực kỳ cứng và nặng, được đặt làm ngưỡng cửa hoặc chân kê chịu ẩm; gỗ vụn đầu mấu được tiện làm con tiện lan can hay chốt mộng; và cuối cùng, từng vốc vỏ bào, từng lớp mùn cưa mịn màng dưới đất được gom lại đem ủ vào gốc cây, trả lại carbon và khoáng chất cho đất mùn tơi xốp. Đó chính là tiếng đồng vọng của quy luật bảo toàn vật chất và chu trình sinh địa hóa trong hệ sinh thái rừng già, nơi một thân cây cổ thụ ngã xuống lập tức trở thành giá thể cho hàng ngàn loài nấm, rêu và côn trùng phân giải, biến cái chết và sự mục rữa thành nguồn dinh dưỡng tinh khiết nuôi dưỡng tầng cây kế cận vươn lên đón ánh mặt trời.
Khi thấu suốt nguyên lý Tập minh, ánh sáng của sự hiểu biết không còn dùng để soi mói khuyết điểm mà chuyển hóa thành khả năng sắp đặt thuận theo tự nhiên. Trong công việc cũng như trong đời sống gia đình, người có tính khí sắc bén, quyết đoán được đặt vào mũi nhọn mở đường; người chậm rãi, tỉ mỉ được giao giữ phần hậu phương kiểm soát độ chuẩn xác; người từng vấp ngã, mang nhiều vết xước cuộc đời lại có độ trầm tĩnh để lắng nghe và thấu cảm. Ngay cả những biến cố đổ vỡ, những sai lầm đắng cay hay những giai đoạn bế tắc của cuộc đời cũng không bị vứt bỏ như rác rưởi, mà được thu gom lại như lớp mùn cưa ủ vào gốc rễ tâm thức. Không một con người nào bị coi là đồ bỏ đi, không một trải nghiệm nào là vô nghĩa; vạn vật khi được đặt đúng vào tọa độ bản tính của nó đều tự động tỏa ra giá trị hữu dụng, giúp bộ máy đời sống vận hành tròn đầy, êm ái mà không để thất thoát bất kỳ một nguồn năng lượng nào.
Cố thiện nhân giả, bất thiện nhân chi sư; bất thiện nhân giả, thiện nhân chi tư.
(Bởi vậy, người khéo lành là thầy của người bất thiện; người bất thiện là chất liệu của người khéo lành.)
Đến vế câu này, Lão Tử dùng phép đối ngẫu tuyệt đối để đập tan bức tường nhị nguyên chia cắt giữa Thiện nhân (người đã thuần thục, thuận theo Đạo) và Bất thiện nhân (người còn vụng về, lệch chuẩn, đi ngược tự nhiên). Hai từ khóa cốt tử được đặt lên bàn cân là Sư (người thầy, khuôn mẫu chuẩn mực để soi chiếu) và Tư (tư lương, chất liệu, hành trang, nền tảng thực hành). Nếu câu trước — người khéo là thầy của người vụng — vẫn còn nằm trong nhận thức thông thường của thế gian, thì vế đảo ngược ngay sau đó — người vụng chính là chất liệu sống của người khéo — lại là một cú xoay trục tư tưởng chấn động. Logic nhân quả ở đây chỉ rõ: không có cái thô phác thì cái tinh xảo không có chỗ để hiển lộ; không có những sai lệch, cong vênh của “bất thiện” thì sự chuẩn mực của “thiện” chỉ là một lý thuyết trống rỗng. Hai thái cực này không tồn tại để tiêu diệt hay khinh miệt nhau, mà khóa chặt vào nhau trong một mối quan hệ tương sinh hai chiều: bên này là định hướng của bên kia, bên kia là mảnh đất nuôi dưỡng sự trưởng thành của bên này.
Thế nhưng, bi kịch thường trực của kiếp người lại nằm ở sự ngạo mạn của những kẻ tự cho mình là “thiện”, là “trí”. Giữa xưởng gỗ ồn ào bụi bặm, không hiếm cảnh người thợ lành nghề quắc mắt, buông lời mạt sát cay nghiệt khi thấy gã học việc lóng ngóng cầm đục làm mẻ một góc mộng hay làm rớm máu trên ngón tay sưng tấy. Ra đến ngoài xã hội, những kẻ có chút học thức, địa vị hay đạo đức bề mặt thường nhìn đám đông lấm lem, vụng về, đầy rẫy sai lầm dưới đáy xã hội bằng ánh mắt ghê tởm hoặc thương hại kẻ cả. Họ xây những bức tường cao vợi để tách mình khỏi sự hỗn tạp của đời thường, tự ru ngủ trong sự thanh cao giả tạo. Chính sự phân biệt rạch ròi ấy đã tạo ra một lực ma sát khổng lồ: kẻ ở trên thì cô độc, khô cứng, dần mất đi khả năng cọ xát với thực tế nên kỹ năng và tâm thức ngày càng thoái hóa; kẻ ở dưới thì bị dồn vào mặc cảm tội lỗi và sự thù hận, biến cả không gian sống thành một bãi chiến trường của sự phán xét và đố kỵ ngột ngạt.
Hãy nhìn vào sự tương tác vật lý giữa bàn tay người thợ cả và những thớ gỗ thô dị dạng để thấy rõ sự vận hành vô tư của tự nhiên. Một tấm gỗ công nghiệp phẳng phiu, đồng nhất được ép ra từ máy móc không bao giờ có thể tạo nên một nghệ nhân mộc kiệt xuất; chính những khúc gỗ tự nhiên vặn xoắn, những mắt gỗ cứng như đá lửa, những thớ gỗ đảo chiều bất quy tắc mới là chất liệu (tư) buộc đôi bàn tay người thợ phải lắng nghe từng rung động vi tế qua cán đục, phải điều chỉnh góc nghiêng lưỡi thép từng phần mười milimét, từ đó mài sắc kỹ năng lên đến đỉnh cao. Trong cơ học chất lưu và địa mạo học, dòng sông lớn sở dĩ có được độ sâu thẳm và sức chảy bền bỉ là nhờ sự hiện diện của những ghềnh đá gập ghềnh, những khúc quanh cản trở; nếu không có lực cản và sự gồ ghề của lòng đất, nước chỉ tràn lan trên bề mặt thành đầm lầy tù đọng rồi bốc hơi cạn kiệt dưới nắng gắt. Hoa sen tinh khiết không thể nở giữa không trung hay trên phiến đá hoa cương sạch bóng, mà bắt buộc phải cắm rễ sâu vào tầng bùn đen đặc quánh, tanh nồng mùi xác thực vật phân hủy để hút lấy dưỡng chất.
Khi nhận diện được quy luật tương sinh giữa cái chuẩn mực và cái thô vụng, mọi sự kiêu ngạo hay tự ti trong tâm thức đều tự động tan rã như bọt nước. Người đang ở vị thế dẫn dắt, quản lý hay có tay nghề cao nhìn vào sự vụng về, sai sót của người xung quanh không còn thấy chướng tai gai mắt, mà nhìn thấy chính tấm gương phản chiếu những góc khuất của bản thân, thấy mảnh đất thực hành quý giá để rèn giũa độ dung chứa và sự linh hoạt của trí tuệ. Ngược lại, khi bản thân đang ở trong trạng thái lóng ngóng, vấp ngã trước một lĩnh vực mới hay một biến cố cuộc đời, tâm trí cũng không rơi vào sự hoảng loạn tự trách, mà tĩnh lặng quan sát sự vận hành của những quy luật chuẩn mực xung quanh để tự điều chỉnh. Khuôn mẫu và chất liệu, người thầy và người học, sự hoàn thiện và sự khiếm khuyết cứ thế luân chuyển, bồi đắp cho nhau trong một dòng chảy êm đềm, không một chút gợn sóng của cái tôi phân biệt.
Bất quý kỳ sư, bất ái kỳ tư, tuy trí đại mê. Thị vi yếu diệu.
(Không trân quý bậc thầy ấy, không nâng niu nguồn chất liệu ấy, dù thông tuệ đến đâu cũng chỉ là đại mê lầm. Đó chính là chỗ cốt tủy huyền diệu.)
Khép lại toàn bộ chương sách, Lão Tử hạ xuống một mệnh đề sắc lạnh như lưỡi búa bổ dọc thớ gỗ: sự sụp đổ của nhận thức nằm ở trạng thái Tuy trí đại mê — bề ngoài có vẻ thông tuệ, mưu lược, hiểu biết rộng rãi, nhưng thực chất lại chìm trong sự mê muội lớn lao nhất. Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến trạng thái “đại mê” ấy là Bất quý kỳ sư (không biết trân trọng quy luật chuẩn mực, người dẫn đường) và Bất ái kỳ tư (không biết yêu thương, nâng niu những chất liệu thô ráp, những con người bình phàm làm nền tảng cho sự sống). Chữ Yếu diệu ở cuối câu là sự kết tinh của toàn bộ tư tưởng Xảo Dụng: Yếu là cái chốt yếu, điểm hội tụ cốt lõi của mọi lực; Diệu là sự vận hành vi tế, huyền nhiệm không thể nắm bắt bằng mắt thường. Cốt tủy huyền diệu nhất của Đạo không nằm ở những phép màu siêu nhiên trên chín tầng mây, mà nằm ngay ở thái độ trân kính tuyệt đối mối liên kết hữu cơ giữa cái cao cả và cái thấp hèn, giữa khuôn mẫu và chất liệu ngay dưới chân mình.
Không ít những công trình đồ sộ, những sự nghiệp lẫy lừng trong nhân gian đã sụp đổ tan tành chỉ vì căn bệnh tuy trí đại mê này. Đó là những kẻ sở hữu bộ óc tính toán sắc sảo, nắm trong tay những bản vẽ kỹ thuật phức tạp hay những học thuyết quản trị hào nhoáng, nhưng lại khinh rẻ quy luật tự nhiên (bất quý kỳ sư) và chà đạp lên những con người lao động thầm lặng, những vật liệu thô mộc cấu thành nên nền móng (bất ái kỳ tư). Giống như một kẻ dựng nhà chỉ chăm chăm chạm trổ rồng phượng lộng lẫy trên đầu đao mái ngói để khoe khoang với thiên hạ, nhưng lại coi thường độ ẩm của thớ gỗ chân cột, coi thường những viên đá tảng lầm lũi nằm dưới bùn đất và đối xử tệ bạc với những người thợ phụ khiêng gỗ. Trong căn phòng lạnh lẽo ngập tràn những bằng khen và con số thống kê, kẻ tự hào về trí khôn của mình dần cắt đứt toàn bộ mạch máu liên kết với thực tại, sống trong sự cô lập và nghi kỵ, để rồi khi một cơn gió chướng của thời cuộc thổi qua, toàn bộ lâu đài kiêu ngạo ấy gãy vụn từ bên trong với tiếng răng rắc khô khốc.
Trong cơ học kết cấu và vật lý công trình, mọi bản thiết kế dù áp dụng những thuật toán tối tân đến đâu nhưng nếu tách rời khỏi sự tôn trọng các định luật cơ bản của trọng trường (sư) và bỏ qua việc khảo sát những khuyết tật vi mô, độ rỗng xốp, độ co ngót thực tế của từng thớ gỗ, từng hạt cát dưới nền móng (tư), thì bản thiết kế ấy chính là một bản án sập đổ đã được định sẵn. Ngược lại, những ngôi chùa cổ, những mái đình làng bằng gỗ lim, gỗ mít đứng vững qua hàng trăm năm bão táp mưa sa lại là kết quả của sự hòa điệu tuyệt đối giữa quy chuẩn hình học vũ trụ và sự nâng niu từng mảnh vật chất thô sơ. Người thợ xưa trước khi hạ rìu đốn cây đều cúi đầu kính cẩn trước rừng già, khi cầm từng khúc gỗ cong queo đều dùng bàn tay ấm nóng vuốt ve để cảm nhận hướng chảy của nhựa sống từ đất mẹ, đặt từng viên đá cuội lót móng với sự trân trọng như đặt viên ngọc quý. Trong vũ trụ bao la, những thiên hà vĩ đại nhất, những ngôi sao rực rỡ nhất cũng được dệt nên từ chính những đám bụi vũ trụ lạnh lẽo, tối tăm và tản mác; nếu không có lực hấp dẫn gom tụ và nâng niu từng hạt bụi vi mô ấy, sẽ không bao giờ có ánh sáng của các vì sao.
Sự thông tuệ đích thực luôn đi kèm với sự khiêm cung tột cùng trước vạn vật. Khi tâm thức thấu chạm đến chỗ yếu diệu của Đạo, mọi ranh giới giữa sang và hèn, giữa tinh hoa và phế phẩm, giữa người dẫn dắt và kẻ theo sau đều hòa tan vào một thể thống nhất. Trí tuệ không còn là thứ vũ khí sắc nhọn dùng để phân tích, mổ xẻ và đứng lên trên vạn vật, mà lặn sâu vào bên trong như mạch nước ngầm, lặng lẽ kính trọng những quy luật vô hình của trời đất và dịu dàng ôm lấy từng mảnh ghép thô ráp, lấm lem nhất của cuộc đời. Nhờ đó, bộ khung của đời sống tự khóa chặt vào nhau bằng nội lực của sự bao dung, đứng vững chãi, bất động và trường tồn trước mọi biến thiên của歲 nguyệt.
Nắng chiều đã tắt hẳn trên mái ngói âm dương, trả lại khoảng sân gạch cho bóng tối dịu dàng của buổi hoàng hôn thôn dã. Dưới mái lều mộc, chiếc bào gỗ đã được đặt nằm nghiêng trên mặt ghế đẩu, lưỡi thép thu vào trong họng gỗ, lặng im sau một ngày trượt dài theo những thớ cây. Bộ khung nhà mới dựng vươn những đường kèo, đường xà sắc nét lên nền trời tím sẫm, nơi từng họng mộng đuôi cá đang âm thầm ôm khít lấy nhau, tự điều chỉnh những vi dịch chuyển cuối cùng theo hơi sương đêm vừa chớm lạnh. Dưới mặt đất, lớp mùn cưa vàng óng và những dải vỏ bào xoăn tít nằm im lìm, tỏa hương gỗ trầm mặc hòa vào mùi bùn non từ ngoài đồng lúa đưa vào, lặng lẽ chờ ngày mai theo bước chân người nhà quê ra ủ ấm những gốc cây ngoài vườn…
