ĐỘNG LỰC HỌC CỦA SỰ VÔ HÌNH VÀ TRẠNG THÁI “ZERO-FRICTION”
Nguyên tác Đạo Đức Kinh – Chương 17:
Thái thượng, hạ tri hữu chi.
Kỳ thứ, thân nhi dự chi.
Kỳ thứ, úy chi.
Kỳ thứ, vũ chi. Tín bất túc yên, hữu bất tín yên.
Du hề, kỳ quí ngôn. Công thành, sự toại, bách tính giai vị ngã tự nhiên.
Bản dịch:
Bậc cai trị tối cao, người dưới chỉ biết là có tồn tại.
Bậc thứ hai, người ta gần gũi và ca ngợi.
Bậc thứ ba, người ta sợ hãi.
Bậc thấp nhất, người ta khinh lờn. Niềm tin không đủ, tất sinh ra ngờ vực.
Thong dong thay, quí từng lời nói. Công việc hoàn thành, vạn sự êm xuôi, trăm họ đều nói: ta tự nhiên mà được như vậy.
Trên nóc cao của một xưởng đúc thép công nghiệp, có một tổ hợp tuabin thông gió khổng lồ. Suốt nhiều thập kỷ, nó quay miệt mài trong không gian đầy bụi kim loại và khói phốt pho. Ở dưới mặt sàn đen kịt vệt dầu mỡ, những người thợ cơ khí cởi trần, da dẻ bóng nhẫy mồ hôi chua mặn, gồng mình đập búa vào những khối thép đỏ rực. Khi hệ thống làm mát hoạt động ở trạng thái hoàn hảo nhất, không một ai ngước nhìn lên trần nhà. Không ai nghe thấy tiếng động cơ. Sự mát mẻ đến một cách tự nhiên, tàng hình trong từng nhịp thở dốc của kiếp mưu sinh nặng nhọc. Không gian tự động làm dịu đi sức nóng thiêu đốt mà không cần bộc lộ hình hài.
Thái thượng, hạ tri hữu chi.
(Bậc cai trị tối cao, người dưới chỉ biết là có tồn tại.)
Khoảng cách tối thượng của quyền lực hay sự dung chứa vĩ đại nhất của đời sống không nằm ở sự can thiệp bề mặt, mà nằm ở sự hiện diện vô hình. Trên mặt chữ, Lão Tử định vị cảnh giới cao nhất của một hệ thống quản trị, nơi vật thể trung tâm thu liễm mọi chuyển động thừa thãi, chỉ chừa lại một sự tồn tại tĩnh tại. Sự tồn tại ấy nhạt nhòa đến mức đám đông bên dưới chỉ lờ mờ nhận thức được nó đang ngự trị, nhưng không mảy may cảm thấy bị đè nén hay điều khiển. Quỹ đạo của sự sống bị bẻ cong không phải bởi mệnh lệnh, mà bởi sức nặng tự thân của khoảng trống.
Những người làm cha, làm mẹ, làm chủ một gia đình hay gánh vác một doanh nghiệp thường tự vắt kiệt sinh lực để chứng minh sự hiện diện của mình. Dưới sức ép ngàn cân của hóa đơn và trách nhiệm, đôi bàn tay chai sạn nhuốm mùi rỉ sét cố sức siết chặt mọi mắt xích trong nhà. Sự kiểm soát cọ xát vào nếp sống của từng con người, tạo ra những tiếng cọt kẹt mỏi mệt trong những bữa cơm nghẹn đắng. Khi con người lấp đầy không gian bằng cái tôi muốn cai quản, họ tự tước đoạt đi dung sai của cỗ máy đời sống. Trong sự im lặng tuyệt đối của vũ trụ, Vật chất tối (Dark matter) chiếm phần lớn khối lượng thiên hà, không phát ra bất kỳ bức xạ nào, không tương tác với ánh sáng, lạnh lẽo vô hình, nhưng chính lực hấp dẫn khổng lồ của nó đang giữ cho toàn bộ cấu trúc không gian không bị xé toạc ra từng mảnh. Sự vĩ đại của tự nhiên không nằm ở việc vung vẩy năng lượng, mà ở sức chứa ngầm.
Khi ngừng phát tiết cái tôi can thiệp, ngừng la hét đòi hỏi sự ghi nhận, cỗ máy tâm trí thiết lập lại trạng thái cân bằng nhiệt động học. Tự lùi lại vào bóng tối, để lại không gian rộng lớn cho những phân mảnh xung quanh tự dao động trong quỹ đạo tự nhiên của chúng. Không tạo ra ma sát, sinh khí bên trong không bị đốt cháy thành nhiệt năng hao phí, hệ thống sinh học và tinh thần tĩnh lặng vận hành, dung chứa vạn vật mà sức bền không bao giờ cạn kiệt.
Kỳ thứ, thân nhi dự chi.
(Bậc thứ hai, người ta gần gũi và ca ngợi.)
Sự sụt giảm cảnh giới bắt đầu khi quyền lực khoác lên mình lớp áo cảm xúc. Định vị trên văn bản, đây là trạng thái hệ thống vận hành bằng sự ân sủng, tạo ra một mối liên kết giả tạo giữa trung tâm và rìa ngoại vi. Con người ca tụng, xun xoe, gần gũi và tôn thờ điểm tựa. Bề mặt có vẻ hân hoan, sục sôi, nhưng bản chất bên trong đã xuất hiện sự phụ thuộc và mất đi tính tự nhiên nguyên thủy. Cái Đạo tĩnh lặng đã bị bóp méo thành những ân tình vay mượn.
Tiếng vỗ tay rào rào vang lên giữa những bàn tiệc nồng nặc mùi bia rượu, nơi những kẻ mưu sinh oằn lưng giả lả để đổi lấy sự cất nhắc. Ở đó có mùi nước hoa rẻ tiền trộn lẫn với sự toan tính ồn ã. Việc điều hành nhân tâm bằng tình cảm, ân huệ hay sự ban phát lời khen ngợi tạo ra một lớp keo dính dấp. Nó buộc cả kẻ cho lẫn người nhận phải gồng cứng cơ bắp tâm lý để diễn tròn vai sự thân thiết. Sự rung động liên tục của những cảm xúc hưng phấn bề mặt này, dưới góc độ Động lực học cấu trúc, chính là hiện tượng cộng hưởng cơ học (Mechanical resonance). Một tần số ngoại lực liên tục đập vào hệ thống, dao động với biên độ cực lớn, trông có vẻ mạnh mẽ và nhộn nhịp. Nhưng sự rung lắc cường độ cao ấy đang tích tụ sự mỏi vật liệu (material fatigue) sâu bên trong mạng tinh thể kim loại. Chẳng mấy chốc, những liên kết vi mô sẽ bắt đầu nứt gãy.
Chối từ sự tung hô, tước bỏ nhu cầu được đám đông yêu mến chính là việc ngắt bỏ nguồn dao động cưỡng bức. Việc xóa đi mong cầu được người khác ghi nhận công lao hay vỗ về cảm xúc giúp tâm trí triệt tiêu lực kéo ly tâm. Năng lượng không bị phung phí vào việc duy trì hình ảnh hay nuôi dưỡng lòng hư vinh. Cỗ máy tĩnh lặng quay trở về vòng tua nguyên thủy, không chấn động, không mòn mỏi.
Kỳ thứ, úy chi.
(Bậc thứ ba, người ta sợ hãi.)
Đây là bước lùi sinh học và cấu trúc nghiêm trọng, nơi hệ thống không còn dung sai và phải dùng đến bạo lực để ép buộc sự chuyển động. “Úy” là nỗi sợ. Văn bản phơi bày trạng thái cai trị bằng hình phạt, luật lệ thép và sự đe dọa. Người dưới không còn yêu mến mà phục tùng trong sự run rẩy. Trật tự được thiết lập bằng sự cưỡng chế ngoại lực, đẩy hệ thống vào trạng thái hoạt động dưới áp suất cực đoan.
Tiếng quát tháo chói lọi vang lên từ một văn phòng cửa kính đóng kín, hoặc tiếng đập bàn chát chúa trong một ngôi nhà ngột ngạt mùi khói thuốc. Sức nặng của sự sinh tồn biến những con người mang áp lực trở thành những cỗ máy ép thủy lực độc đoán, nghiền nát mọi ý chí xung quanh bằng sự đe dọa để vớt vát lại quyền kiểm soát. Sự ép buộc này sinh ra một sức kháng cự âm ỉ. Hai bề mặt vật chất cọ xát trực tiếp vào nhau mà không có dầu bôi trơn, tạo ra Ma sát động (Kinetic friction) khốc liệt. Lực ma sát này không sinh ra công hữu ích, mà chuyển hóa hoàn toàn thành nhiệt năng hao phí. Nhiệt độ tăng cao làm các chi tiết thép giãn nở nhiệt, phá vỡ mọi dung sai thiết kế, bóp nghẹt trục quay và bốc ra mùi khét lẹt của sự hủy diệt sắp đến gần.
Rút lại lực ép cưỡng bức, ngưng sử dụng sự phẫn nộ và uy quyền để áp đặt người khác. Khoảng trống được trả lại cho các khớp nối cơ khí. Khi không còn lực nén ép từ bên ngoài, ma sát triệt tiêu, nhiệt độ hạ xuống điểm cân bằng. Năng lượng được giải phóng khỏi sự đối kháng vô ích, sự tĩnh lặng lạnh lùng bao trùm, vạn vật tự động tìm về đúng vị trí cân bằng bền của chúng mà không cần đòn roi hối thúc.
Kỳ thứ, vũ chi. Tín bất túc yên, hữu bất tín yên.
(Bậc thấp nhất, người ta khinh lờn. Niềm tin không đủ, tất sinh ra ngờ vực.)
Giai đoạn cuối cùng của sự sụp đổ cấu trúc. Sự lừa dối, bất lực và đứt gãy hoàn toàn. “Vũ” là khinh rẻ, lăng mạ. Khi trung tâm hệ thống đánh mất đi nền tảng tĩnh lặng gốc rễ, nó lấp liếm bằng những quy tắc xáo trộn và những lời hứa hão huyền. Mối nối niềm tin bị đứt vỡ. Không còn sợ hãi, cũng không còn tôn trọng. Chỉ còn lại sự khinh miệt trần trụi và trạng thái hỗn loạn hoàn toàn của các vật thể tự va đập vào nhau.
Những con ốc toét đầu, những bánh răng gãy nát rụng lả tả xuống vũng dầu đen ngòm. Mùi rỉ sét hoen ố hòa lẫn với vị đắng nghét của những lời chửi bới, mỉa mai giữa những mảnh vỡ của một mối quan hệ, một công ty hay một trật tự xã hội thối nát. Sự gồng gánh bằng dối trá và bạo lực cuối cùng đã đẩy hệ thống chạm đến ngưỡng cực đại của Entropy. Theo định luật 2 Nhiệt động lực học, mức độ hỗn loạn của một hệ kín luôn tăng lên khi nó bị cưỡng bức sinh công vô ích. Các liên kết phân tử vỡ vụn, cấu trúc vĩ mô sụp đổ hoàn toàn vào trạng thái hỗn mang. Cỗ máy tự xé toạc chính nó ra từng mảnh, văng vụn vào không trung dưới gia tốc vô hướng.
Không thể dùng dối trá để trám vào sự sụp đổ của các quy luật vật lý. Việc lột bỏ hoàn toàn lớp vỏ bọc ngụy tạo, chấp nhận khoảng không của sự thật trần trụi giúp dừng ngay lập tức quá trình gia tăng hỗn loạn. Khi không cố vớt vát lòng tin bằng những âm thanh rỗng tuếch, hệ thống rỗng không, chạm đáy, để từ đó tái thiết lập lại một trật tự khởi thủy lạnh lẽo, vững chắc và vô ngôn.
Du hề, kỳ quí ngôn. Công thành, sự toại, bách tính giai vị ngã tự nhiên.
(Thong dong thay, quí từng lời nói. Công việc hoàn thành, vạn sự êm xuôi, trăm họ đều nói: ta tự nhiên mà được như vậy.)
Chu trình khép lại bằng việc đưa vạn vật trở về điểm xuất phát vi diệu nhất của Đạo. Sự “thong dong” (du hề) và “quí lời nói” (quí ngôn) khắc họa trạng thái vô vi tuyệt đối. Mọi công trình vĩ đại được hoàn tất, mọi cơ chế được vận hành trơn tru mà không lưu lại bất kỳ dấu vết nào của sự tác động thủ công. Lực cản biến mất. Quần chúng, vạn vật tiếp tục sống, tiếp tục chuyển động trong quỹ đạo êm ái, đinh ninh rằng tự thân họ sở hữu sức mạnh đó, hoàn toàn vô thức về bàn tay vô hình vĩ đại đang dung chứa tất cả.
Đó là một trạng thái không còn sự giằng xé của những gân máu nổi hằn trên trán. Tiếng “tách” êm ái của bánh răng cuối cùng rơi vào đúng khớp nối vi mô của nó. Mọi sự vận động ngoài kia vẫn tuôn chảy ồn ào, những gánh nặng mưu sinh vẫn tồn tại vật lý, nhưng lực cản khí động học bên trong tâm trí đã bằng không. Cảnh giới này đồng dạng với Hiện tượng siêu dẫn (Superconductivity) trong vật lý lượng tử. Khi vật liệu được đưa về trạng thái nhiệt độ tới hạn cực thấp, điện trở đột ngột giảm về không tuyệt đối. Dòng điện mang theo năng lượng khổng lồ di chuyển miên viễn trong không gian mà không hề gây ra bất kỳ sự hao hụt hay tỏa nhiệt nào. Sự vĩ đại nhất của sự truyền dẫn là khi dòng chảy không còn cảm nhận thấy vật dẫn, và vật dẫn như tan biến vào hư không.
Bỏ rơi ảo tưởng kiểm soát, buông dải lực từ trường vô hình bao trùm lấy không gian. Cỗ máy đời người lướt đi trong một quỹ đạo tĩnh lặng vô biên. Không phát tiết, không phô diễn, năng lượng sinh học được bảo toàn toàn vẹn ở mức cực đại, dung nạp mọi biến thiên ngoại cảnh một cách trơn tru, điềm đạm. Cứ thế, vạn vật tự sinh tự dưỡng, cọ xát và tự mài giũa nhau trong một vòm không gian rỗng lặng khổng lồ.
Bên trong xưởng đúc mù mịt khói bụi, những tiếng búa chan chát nện xuống đe thép đỏ rực. Mồ hôi nhỏ giọt xuống sàn, xèo xèo bốc hơi thành những vệt trắng đục. Nhịp sống sinh tồn vẫn thô ráp, lấm lem và tàn khốc theo đúng phương trình tự nhiên của nó. Trên nóc cao không với tới, dưới vòm trời xám xịt, tuabin vẫn tĩnh lặng quay vòng, cuốn đi mọi sức nóng thiêu đốt, tan vào khoảng không bao la vô tận…
