Động lực học của Tâm trí – Con lắc “Sủng – Nhục” và Khối lượng của “Cái Tôi”
Nguyên tác Đạo Đức Kinh – Chương 13:
Sủng nhục nhược kinh. (Quí) đại hoạn nhược thân.
Hà vị sủng nhục nhược kinh. Sủng vi (thượng, nhục vi) hạ. Đắc chi nhược kinh, Thất chi nhược kinh.
Hà vị (quí) đại hoạn nhược thân. Ngô sở dĩ hữu đại hoạn giả, vi ngô hữu thân. Cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn?
Cố quí dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả ký thiên hạ. Ái dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả thác thiên hạ.
Bản dịch:
Được sủng ái hay bị nhục nhã đều sinh ra kinh sợ. Lo sợ mối họa lớn như lo sợ cho chính thân mình.
Sao gọi là sủng và nhục đều kinh sợ? Sủng là được đưa lên cao, nhục là bị dìm xuống thấp. Vồ lấy được thì kinh sợ, đánh mất đi cũng kinh sợ.
Sao gọi là sợ mối họa lớn như chính thân mình? Ta sở dĩ phải chịu họa lớn, là vì ta có cái thân. Kịp đến khi ta không còn cái thân, họa biết giáng vào đâu?
Cho nên, kẻ nào quý thiên hạ như chính thân mình, thì có thể gửi gắm thiên hạ cho kẻ ấy. Kẻ nào yêu thiên hạ như chính thân mình, thì có thể giao phó thiên hạ cho kẻ ấy.
Tiếng cọt kẹt của một pa-lăng xích thép đang oằn mình kéo bệ tời lên tầng cao giữa buổi trưa đứng gió rạch ngang qua một khoảng không đặc quánh ngột ngạt. Bệ tời giật khục, những bánh răng gầm gừ nhai vào nhau, bóp nặn ra thứ mùi hăng hắc của mỡ bôi trơn bị nung nóng. Khối thép hàng tấn lơ lửng giữa trời, chịu lực kéo căng ở một đầu và sức trì níu tàn nhẫn của trọng lực ở đầu còn lại. Bức tranh vật lý thô ráp ấy chính là hình hài nguyên thủy nhất của kiếp nhân sinh, nơi con người tự treo lơ lửng tâm trí mình giữa những dao động cưỡng bức không hồi kết của đời sống.
Sủng nhục nhược kinh. (Quí) đại hoạn nhược thân.
Được sủng ái hay bị nhục nhã đều sinh ra kinh sợ. Lo sợ mối họa lớn như lo sợ cho chính thân mình.
Mặt chữ khắc họa một trạng thái phản xạ bản năng của hệ thần kinh trước sự thay đổi đột ngột của ngoại cảnh. “Sủng” mang lại ân huệ, “nhục” mang tới sự tước đoạt. Bản chất cốt lõi không nằm ở việc nhận được một món quà hay bị quăng vào vũng bùn, mà nằm ở chữ “kinh” – một dạng chấn động tâm lý bùng nổ phá vỡ trạng thái cân bằng. Mối họa lớn nhất thực chất lại bắt nguồn từ việc định vị sự tồn tại của bản thân.
Trong những bản lề của mưu sinh, sự chấn động ấy hiển lộ rành rọt qua nhịp đập ép tim của một buổi chiều chờ đợi sự công nhận. Nó là cái rùng mình khi tờ quyết định bổ nhiệm được đặt lên bàn, xen lẫn cơn ớn lạnh thường trực trước nguy cơ bị gạt ra khỏi một dự án cốt lõi. Sự gồng gánh của một người trụ cột gia đình đè nặng lên từng đốt sống cổ, nơi mồ hôi chua mặn quện chặt vào nếp áo tươm tất. Họ vắt kiệt sức lực để leo lên một bậc thang danh vọng, tưởng rằng đó là lối thoát, nhưng thực chất chỉ đang tự đưa hệ thần kinh vào một chu kỳ sốc nhiệt liên tục. Cơn hưng phấn của thành công hay nỗi ê chề của thất bại đều nã đạn vào vỏ não, bào mòn sinh khí mỏng manh của hình hài vật lý.
Dưới lăng kính của cơ học kỹ thuật, đây là hiện tượng sốc cơ học (mechanical shock) xảy ra khi một hệ kín phải chịu sự gia tốc đột ngột. Một hệ thống máy móc tĩnh tại bỗng dưng bị giật nảy lên bởi lực tác động bên ngoài sẽ lập tức sinh ra lực quán tính khổng lồ chống lại sự thay đổi đó. Sức căng bề mặt của vật liệu vượt quá giới hạn đàn hồi, tạo ra những vi nứt (micro-cracks) không thể phục hồi. Vũ trụ vốn vận hành theo quy luật bảo toàn động lượng, mọi sự nhô lên hay lõm xuống bất ngờ đều đòi hỏi một lượng năng lượng bù đắp tương đương.
Việc triệt tiêu sự kinh sợ không đến từ việc chạy trốn khỏi vinh quang hay nấp vào bóng tối. Nó bắt đầu từ việc tháo gỡ điểm tựa của sự dính mắc. Khi tâm trí tạo ra một khoảng không đủ lớn, một thứ dung sai (tolerance) hoàn hảo giữa những chi tiết máy móc của đời sống, mọi sự ca tụng hay chê bai chỉ là những luồng gió đi qua một khung cửa trống. Cỗ máy không sinh ra lực cản, nhiệt lượng không bị tích tụ, năng lượng được bảo toàn nguyên vẹn trong một dáng vẻ tĩnh mịch, để cõi lòng phẳng lặng đón nhận mọi va đập mà không mảy may rạn vỡ.
Hà vị sủng nhục nhược kinh. Sủng vi (thượng, nhục vi) hạ. Đắc chi nhược kinh, Thất chi nhược kinh.
Sao gọi là sủng và nhục đều kinh sợ? Sủng là được đưa lên cao, nhục là bị dìm xuống thấp. Vồ lấy được thì kinh sợ, đánh mất đi cũng kinh sợ.
Sự cắt nghĩa trực diện của văn bản chỉ ra cấu trúc vật lý của thói đời: sự phân cực theo trục dọc. Đặt chân lên bệ đỡ của sự ân sủng tức là tự di dời mình ra khỏi mặt đất vững chãi để lơ lửng trên không trung. Trạng thái “đắc” (được) kéo theo sự lo âu phải gìn giữ; trạng thái “thất” (mất) mang đến sự hoảng loạn của việc rơi tự do. Sự chấn động không đến từ vật thể được ban phát, mà đến từ độ cao của ảo giác do tâm trí tự thêu dệt.
Đứng trước sự phán xét của một xã hội cuồng tín với những biểu đồ tăng trưởng, con người tự biến mình thành những kiện hàng nằm trên cần cẩu. Nụ cười gượng gạo uốn nắn theo khẩu hình của người đối diện trong những cuộc giao tiếp vô hồn che giấu một sự bất an tột độ. Đạt được một hợp đồng, mở được một xưởng cơ khí, hay ngồi vào chiếc ghế lãnh đạo không mang lại sự bình yên, mà tống khối óc vào một trạng thái báo động đỏ của việc sợ bị soán ngôi. Đó là tiếng nghiến ken két của những đôi giày bấu chặt vào một chiếc thang han gỉ đang rung bần bật trong bão, nơi nỗi sợ ngã nhào ám ảnh từng khe thở.
Trong ngôn ngữ của vật lý, vạn vật có xu hướng tìm về trạng thái mức năng lượng thấp nhất để đạt được sự ổn định. Đưa một khối lượng lên cao là quá trình tích lũy thế năng trọng trường ($E_p=mgh$). Càng lên cao, thế năng càng lớn, trạng thái vật lý càng trở nên bất ổn cực đoan. Khi lực nâng từ bên ngoài đột ngột biến mất, thế năng lập tức chuyển hóa thành động năng tàn phá trong một cú rơi tự do. Thêm vào đó, trong các cơ cấu truyền động, hiện tượng “độ rơ bánh răng” (gear backlash) sinh ra những cú giật phá hủy hệ thống khi trục dẫn động đổi chiều vội vã từ tiến sang lùi. Việc vồ lấy cái được và đánh mất cái có tạo ra những chấn động đảo chiều như thế.
Hạ thấp trọng tâm là chìa khóa của sự vĩnh cửu. Đưa toàn bộ cấu trúc tâm lý về mặt phẳng tham chiếu zero, nơi thế năng bằng không. Đứng ở dưới cùng của vạn vật, như dòng nước chảy dồn về chỗ trũng, sự “rơi” là một khái niệm bất khả thi. Khi không có độ rơ giữa những kỳ vọng hư ảo và thực tại vật lý, mọi biến động của thời cuộc chỉ là sự trượt đi nhẹ bẫng trên một bề mặt không ma sát.
Hà vị (quí) đại hoạn nhược thân. Ngô sở dĩ hữu đại hoạn giả, vi ngô hữu thân. Cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn?
Sao gọi là sợ mối họa lớn như chính thân mình? Ta sở dĩ phải chịu họa lớn, là vì ta có cái thân. Kịp đến khi ta không còn cái thân, họa biết giáng vào đâu?
Nguyên nhân gốc rễ của mọi tai ương được phơi bày bằng một lập luận nhân quả tàn khốc: Vì tồn tại một thực thể hình tướng (cái thân/cái tôi) làm hồng tâm, nên mũi tên của hoạn nạn mới có đích để cắm phập vào. Cái “Thân” ở đây không chỉ là da thịt, mà là sự đông đặc của bản ngã, là sĩ diện, là một cái tôi đặc quánh cứng nhắc. Phá vỡ cấu trúc của sự dính mắc vào cái ngã, mọi giới hạn của đau khổ lập tức bị vô hiệu hóa.
Cơn nhức buốt dọc theo đốt sống thắt lưng của những đêm trắng bám trụ bên bản vẽ kỹ thuật, vệt dầu mỡ hoen rỉ hằn sâu vào những rãnh vân tay, hay cảm giác lồng ngực bị ép nát bởi những hóa đơn và trách nhiệm gia đình… tất cả sự đọa đày vật lý ấy có sức tàn phá khủng khiếp bởi con người luôn dán chặt danh tính của mình vào chúng. Sự đau đớn không đến từ bản thân khối lượng công việc, mà đến từ ảo niệm “tôi đang phải chịu đựng”, “sĩ diện của tôi bị tổn thương”, “tôi không thể thua kém”. Bản ngã càng phình to, vỏ bọc sĩ diện càng cứng cáp, thì những va đập của đời thường càng tạo ra những tiếng vọng vỡ nát đinh tai nhức óc bên trong não bộ.
Vũ trụ vận hành dựa trên những tương tác lực. Nhưng theo định luật 2 Newton ($F=ma$), nếu khối lượng vật thể ($m$) tiến về không, thì dù gia tốc hay lực tác động từ bên ngoài có tàn bạo đến đâu, hệ quả tạo ra trên vật thể đó cũng triệt tiêu thành không. Một khối thép đúc đặc sẽ nứt toác dưới ứng suất nhiệt độ vì nó có tiết diện để giãn nở, trong khi khoảng không gian chân không rỗng lặng thì không bao giờ chịu tổn thương trước hàng vạn độ C hay sức nén của hố đen.
Sự trong suốt của tâm trí chính là cơ chế bảo vệ tối thượng. Việc làm mờ đi cái bóng của bản ngã không đồng nghĩa với việc rũ bỏ trách nhiệm hay chạy trốn khỏi cuộc đời. Đó là sự chuyển hóa trạng thái vật chất từ dạng rắn đặc quánh sang sự vô hình. Đứng giữa trung tâm của mọi giằng xé mưu sinh, nhưng bên trong hoàn toàn rỗng lặng, không có một cái “tôi” giương ra để đón nhận vết thương. Khi tâm thức hòa vào hư không, sức tải của cỗ máy sinh học trở nên vô hạn.
Cố quí dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả ký thiên hạ. Ái dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả thác thiên hạ.
Cho nên, kẻ nào quý thiên hạ như chính thân mình, thì có thể gửi gắm thiên hạ cho kẻ ấy. Kẻ nào yêu thiên hạ như chính thân mình, thì có thể giao phó thiên hạ cho kẻ ấy.
Khi ranh giới giữa cái tôi chật hẹp và vạn vật bao la bị xóa nhòa, cá thể đồng nhất hoàn toàn với tổng thể. Không còn sự chiếm đoạt cá nhân, không có ý niệm “của tôi” phân lập khỏi “của người”. Đạt đến cảnh giới vô ngã này, con người tự động dung hợp vào dòng chảy vĩ đại, trở thành một cấu trúc chịu lực hoàn hảo để tự nhiên ủy thác những trọng trách mang tầm vóc của không gian.
Đây là sự tĩnh lặng tột độ của một người thợ lành nghề, đứng trước những khối máy móc khổng lồ không bằng sự oai phong thống trị, mà bằng một sự thấu hiểu điềm tĩnh đến lạnh lùng. Không áp đặt ý chí lên vật liệu, không cưỡng ép những trục cam quay lệch khỏi quỹ đạo tự nhiên của nó. Họ đi xuyên qua những nhiễu nhương của thị trường, qua những va chạm của lòng người bằng một nhịp điệu thong dong không vướng bận.
Một hệ thống cơ khí đạt đến trạng thái lý tưởng khi từng chi tiết nhỏ lẻ từ bỏ sức ỳ quán tính riêng lẻ để cộng hưởng tuyệt đối vào tần số rung của cả cỗ máy. Khi trục quay phụ không còn sinh ra lực ma sát chống lại lực truyền động từ động cơ chính, năng lượng được chuyển hóa với hiệu suất gần như tuyệt đối. Cân bằng nhiệt động lực học được thiết lập.
Cảnh giới của một sự kiến tạo vĩ đại nằm ở việc hòa tan hoàn toàn vào công việc đang làm. Tự động thực thi chức năng vác gánh, sáng tạo, che chở và vận hành đời sống mà không tiêu hao lấy một giọt năng lượng cho sự sĩ diện hay những toan tính thiệt hơn. Không cầm nắm vạn vật nên không bao giờ sợ rơi tuột.
Một cơn gió thổi ngang qua công trường. Pa-lăng xích thép vẫn chậm rãi nhích lên cao. Những bánh răng nhai vào nhau, tải trọng ngàn cân vẫn treo lơ lửng, mùi mỡ máy vẫn tỏa ra hăng hắc. Đời sống mưu sinh vạn cổ vẫn tiếp diễn guồng quay lạnh lùng của lực hấp dẫn và định luật bảo toàn. Chỉ có điều, nơi buồng lái, sự gồng cứng đã tiêu tan. Đôi bàn tay lấm lem đặt hờ lên cần gạt, ánh mắt tĩnh tại dõi theo khối thép khổng lồ trôi trong không gian, phó mặc nhịp điệu cho những đường sức từ vô hình của vũ trụ tự động vận hành. Khoảng không im bặt tiếng người.
