THUẬT GIẢ KIM CỦA SỰ TĨNH TẠI GIỮA CÕI ĐỜI BẤT TOÀN
(Bản giao hưởng thấu thị tác phẩm: Sự Khôn Ngoan Của Cuộc Sống – Arthur Schopenhauer)
Con người hiện đại đang sống trong một cơn sốt tập thể không có điểm dừng, một guồng quay vĩ đại nơi người ta sẵn sàng đốt cháy sinh khí, bán rẻ giấc ngủ và đánh đổi sự bình yên nội tại chỉ để mua lấy những ánh nhìn trầm trồ từ những kẻ xa lạ. Giữa những đại lộ rực ánh đèn và những không gian số ồn ào, chúng ta chứng kiến một nghịch lý kỳ quặc chưa từng có trong lịch sử nhân loại: chưa bao giờ con người sở hữu nhiều tiện nghi vật chất đến thế, được kết nối dày đặc đến thế, nhưng cũng chưa bao giờ cái hố đen của sự trống rỗng, lo âu và kiệt quệ lại ngoác rộng trong lồng ngực mỗi cá nhân đến nhường ấy. Khi mệt nhoài vì phải gồng mình gánh vác những chiếc mặt nạ xã hội, khi nhận ra mọi phần thưởng ngoại thân vừa chạm tay vào đã lập tức hóa thành tro bụi của sự chán chường, tâm thức con người cần một liều thuốc giải độc. Không phải thứ thuốc an thần ngọt ngào của những lời động viên sáo rỗng, mà là lưỡi dao mổ sắc lạnh của một bậc đại triết gia dám nhìn thẳng vào sự thật trần trụi của kiếp người.
Cách đây gần hai thế kỷ, vào năm 1851 tại thành phố Frankfurt, Arthur Schopenhauer — vị triết gia vốn nổi danh với hệ thống siêu hình học bi quan coi thế giới là biểu hiện của một Ý chí mù quáng và bất tận — đã thực hiện một cú hạ độ cao đầy bất ngờ trong lịch sử tư tưởng. Tạm rời khỏi đỉnh núi tuyết siêu hình nơi ông từng tuyên bố rằng giải thoát tối hậu chỉ đến khi con người phủ định hoàn toàn ý chí sống, Schopenhauer bước xuống mặt đất lấm lem của đời sống thường nhật để viết nên tác phẩm Sự Khôn Ngoan Của Cuộc Sống. Ông gọi công trình này là một hệ thống Eudaimonologie — học thuyết về nghệ thuật thu xếp cuộc đời sao cho một sinh linh hữu hạn, bị ném vào một thế giới đầy rẫy bất trắc và khổ đau, có thể tồn tại với ít vết thương nhất và giữ lại được nhiều sự thanh thản nhất.
Toàn bộ cuốn sách là một cuộc đại giải phẫu đi qua sáu chương mục chặt chẽ như một cỗ máy cơ học chính xác. Tác phẩm dẫn dắt chúng ta từ việc phân định rạch ròi ba trụ cột cấu thành số phận con người — cái người ta LÀ, cái người ta CÓ, và cái người ta ĐẠI DIỆN trong mắt thiên hạ — cho đến việc bóc trần ảo ảnh của tiền bạc, danh vọng, địa vị, rồi kết tinh thành năm mươi ba lời khuyên thực hành về nghệ thuật làm chủ bản thân, giữ khoảng cách với đám đông, đối diện với định mệnh, trước khi khép lại bằng bức tranh toàn cảnh về sự chuyển hóa của tâm thức qua các lứa tuổi từ thanh xuân đến lúc xế chiều. Định lý cốt lõi bao trùm lên toàn bộ kiệt tác này vang lên như một tiếng chuông tỉnh thức: Thế giới mà một con người thực sự sống không nằm ở ngoài kia, mà nằm ngay trong cấu trúc nhận thức của chính anh ta; do đó, đỉnh cao của sự khôn ngoan không phải là chinh phục thế giới hay mở rộng ham muốn, mà là thu hồi năng lượng về xây dựng một pháo đài nội tâm tự túc, giảm thiểu biên độ va đập với ngoại cảnh để đạt tới trạng thái vô sự và tự do tuyệt đối.
Khởi đầu cuộc hành trình nhận thức bằng việc dựng lại hệ trục tọa độ của số phận, Schopenhauer mở màn cuốn sách bằng một nhận định làm sụp đổ toàn bộ hệ giá trị của đám đông đang mải mê chạy đua ngoài xã hội. Kế thừa nhưng vượt qua sự phân loại cổ điển của Aristotle, ông gom toàn bộ những gì quyết định vận mệnh sướng khổ của một con người trên mặt đất này vào ba phạm trù duy nhất: thứ nhất là cái một người LÀ, tức là nhân cách theo nghĩa rộng nhất bao gồm sức khỏe, sức mạnh, ngoại hình, khí chất, tư cách đạo đức và trình độ trí tuệ; thứ hai là cái một người CÓ, tức là tài sản và quyền sở hữu vật chất dưới mọi hình thức; và thứ ba là cái một người ĐẠI DIỆN, tức là hình ảnh của anh ta được phản chiếu trong ý thức của kẻ khác thông qua danh dự, địa vị và danh tiếng. Ngay tại giao điểm đầu tiên này, ông đã đóng xuống một chiếc cọc tiêu bất di bất dịch cho toàn bộ triết lý sống của mình:
“Điều một người LÀ đối với hạnh phúc của anh ta quan trọng hơn rất nhiều so với những gì anh ta CÓ, hoặc những gì anh ta ĐẠI DIỆN trong mắt người khác.”
Tại sao cái người ta LÀ lại mang sức nặng áp đảo đến vậy? Bằng nhãn quan của triết học nhận thức luận, Schopenhauer chỉ ra rằng mọi sự kiện ngoại cảnh, mọi biến cố tài chính hay lời khen tiếng chê chỉ tác động đến chúng ta theo cách gián tiếp, bởi chúng buộc phải đi qua một bộ lọc duy nhất là ý thức chủ quan. Cùng một hoàn cảnh ngoại giới, nhưng mỗi con người lại sống trong một thế giới hoàn toàn khác biệt tùy thuộc vào độ trong suốt và chiều sâu tâm thức của họ. Một kẻ có tâm hồn nghèo nàn, đục ngầu và u tối thì dù có được đặt giữa cung điện nguy峨, vây quanh bởi yến tiệc và người hầu kẻ hạ, hắn vẫn chỉ cảm nhận thấy một thực tại tẻ nhạt, bức bối; ngược lại, một bậc trí giả với đời sống nội tâm giàu có và khí chất minh triết thì ngay cả trong căn phòng đơn sơ hay giữa chốn lưu đày hiu quạnh vẫn tìm thấy cả một vũ trụ sinh động của tư tưởng. Thiên nhiên trao tặng sự khác biệt về phẩm chất nội tại lớn hơn gấp bội so với sự chênh lệch về giai cấp hay tài sản mà xã hội loài người tạo dựng.
Đi sâu hơn vào cấu trúc động lực học của đời người, Schopenhauer phát hiện ra rằng toàn bộ kiếp sống nhân sinh thực chất là một con lắc dao động không ngừng giữa hai cực đối lập, cũng là hai kẻ thù truyền kiếp của hạnh phúc: một bên là Sự Đau Khổ và Thiếu Thốn, bên kia là Sự Buồn Chán. Đây là một quy luật nghiệt ngã mang tính đối kháng cơ học: khi con người càng tiến gần đến việc tiêu diệt được kẻ thù thứ nhất thì anh ta lại càng rơi thẳng vào vòng tay của kẻ thù thứ hai. Hãy nhìn vào bức tranh thực tại của đời sống hôm nay để thấy rõ sự vận hành của quy luật ấy. Những người lao động chật vật dưới đáy xã hội phải dành toàn bộ thời gian và cơ bắp để vật lộn với cái đói, với hóa đơn sinh hoạt và sự bấp bênh của mưu sinh; kẻ thù của họ là sự thiếu thốn và nỗi đau thể xác, nhưng chính guồng quay sinh tồn ấy lại khiến họ không có lấy một khe hở thời gian để biết đến sự buồn chán. Ngược lại, khi một người đã vượt qua ngưỡng an toàn tài chính, khi cơm áo gạo tiền không còn là mối đe dọa, ngay lập tức bóng ma của sự buồn chán trỗi dậy như một thứ axit ăn mòn tâm hồn từ bên trong. Để trốn chạy khỏi cảm giác thời gian đặc quánh lại như chì, những kẻ dư dả về vật chất nhưng rỗng tuếch về tinh thần buộc phải lao vào những cuộc vui ồn ào, những món đồ xa xỉ vô bổ, những chuyến du lịch vội vã chỉ để check-in, hay những cuộc tụ tập chè chén vô nghĩa. Họ tưởng mình đang tận hưởng cuộc sống, nhưng thực chất chỉ đang hoảng loạn tìm kiếm những kích thích ngoại lai để khỏa lấp sự tê liệt của một bộ não không biết tự vận động.
Khi đã thấu tỏ trọng lực của thế giới chủ quan, mạch tư duy của Schopenhauer dẫn chúng ta bước sang chương thứ hai để mổ xẻ tường tận từng thành tố bên trong cái mà một người LÀ. Ở tầng nền tảng nhất của tòa lâu đài nhân cách, ông không đặt triết học hay nghệ thuật, mà đặt chính cơ thể sinh học cùng sự vận hành hài hòa của nó. Không một chút màu mè duy tâm, vị triết gia thẳng thừng tuyên bố một chân lý mà con người chỉ thực sự thấm thía khi đã nằm trên giường bệnh:
“Chín phần mười hạnh phúc của chúng ta chỉ đặt nền tảng trên sức khỏe. Với sức khỏe, mọi thứ đều trở thành nguồn vui; ngược lại, thiếu nó thì không một của cải ngoại thân nào có thể mang lại sự thụ hưởng.”
Trong bảng hạch toán của cuộc đời, Schopenhauer gọi sự vui vẻ nội sinh — thứ trạng thái khoan khoái, nhẹ nhõm toát ra từ một cơ thể khỏe mạnh có hệ thần kinh và hệ tiêu hóa vận hành trơn tru — là đồng tiền mặt duy nhất của hạnh phúc. Tất cả những thứ khác như tiền tài, quyền lực, danh vọng chỉ là những tờ ngân phiếu tín dụng; chúng hứa hẹn sẽ quy đổi ra niềm vui trong tương lai, nhưng nếu cơ thể đã suy kiệt và tâm trí đã nhuốm bệnh thì không một ngân hàng nào của số phận có thể giải ngân cho những tờ giấy ấy. Thế nhưng, bi kịch lớn nhất của con người qua mọi thời đại là sự điên rồ khi đem đồng tiền mặt quý giá nhất ấy đi đổi lấy những tờ ngân phiếu giả tạo. Hãy nhìn vào những tòa cao ốc văn phòng sáng đèn lúc nửa đêm, nơi những người trẻ tuổi và cả những người ở đỉnh cao quản lý đang vắt kiệt từng giọt tủy sống, từng nhịp đập cơ tim trong những cơn stress mãn tính, những bữa ăn vội vã và những đêm trắng triền miên để chạy theo doanh số, chức tước hay sự công nhận của tổ chức. Họ tự trấn an rằng mình đang hy sinh tạm thời để mua lấy sự an nhàn mai sau, mà quên mất rằng cơ thể sinh học có giới hạn chịu tải của nó; khi hệ thần kinh đã bị đốt cháy quá ngưỡng đàn hồi, mọi vinh hoa phú quý thu về sau đó chỉ còn là những vòng hoa trang trí trên đống đổ nát của chính sinh mạng mình.
Từ nền tảng sinh lý của sức khỏe, Schopenhauer nâng tầm phân tích lên tầng cao nhất của nhân cách: năng lực trí tuệ. Ông thực hiện một phép phân loại sắc bén giữa con người phàm tục — mà ông gọi bằng thuật ngữ Philister — và con người có đời sống tinh thần cao cấp. Kẻ phàm tục là kẻ mà bên trong họ, phần Ý chí và dục vọng luôn lớn hơn phần Trí tuệ; họ chỉ cảm thấy mình đang sống khi ý chí của họ bị kích thích bởi lợi lộc, nhục dục, sự ganh đua hoặc những trò tiêu khiển tầm thường. Một khi không có tác nhân kích thích từ bên ngoài, bộ máy tâm thức của họ lập tức chết máy, đẩy họ vào trạng thái đờ đẫn nặng nề. Đó là lý do vì sao đám đông luôn sợ hãi sự tĩnh lặng; họ phải nhìn chằm chằm vào mọi thứ lướt qua trên đường phố, phải bật âm thanh ầm ĩ, phải tìm kiếm đám đông để nương tựa và bàn tán chuyện người khác. Ngược lại, một người được thiên nhiên ban tặng hoặc tự rèn giũa được một năng lực trí tuệ dồi dào lại sở hữu một đời sống kép: ngoài cuộc sống sinh học bề nổi giống như bao người, họ còn có một đời sống trí识 độc lập, tĩnh lặng và hoàn toàn miễn nhiễm trước những va đập tầm thường của số phận. Đối với họ, mỗi cuốn sách vĩ đại, mỗi quy luật tự nhiên, mỗi tác phẩm nghệ thuật và cả chính dòng chảy tư duy của bản thân đều là một suối nguồn giải trí vô tận không ai có thể cướp đoạt.
Rời khỏi lãnh địa thâm sâu của tâm thức để bước sang vùng đất của vật chất, ở chương thứ ba, Schopenhauer lật mở hồ sơ về cái một người CÓ. Ông không rơi vào thái cực đạo đức giả của những kẻ rao giảng việc khinh bỉ tiền bạc một cách mù quáng, nhưng đồng thời ông cũng lột trần bản chất vô đáy của lòng tham vật chất bằng việc triệu hồi trí tuệ của Epicurus thời cổ đại. Nhu cầu của con người vốn được chia thành ba bậc: bậc thứ nhất là những nhu cầu tự nhiên và tất yếu như ăn mặc, trú ngụ để không bị đói rét, vốn có giới hạn rất hẹp và cực kỳ dễ thỏa mãn; bậc thứ hai là những nhu cầu tự nhiên nhưng không tất yếu, đã bắt đầu khó làm đầy hơn; và bậc thứ ba là những nhu cầu vừa không tự nhiên vừa không tất yếu — tức là sự xa hoa, phô trương, lộng lẫy và quyền thế — vốn là một vực thẳm không có đáy. Khi con người bước chân vào bậc thứ ba này, anh ta lập tức rơi vào một nghịch lý tâm lý học tàn khốc:
“Sự giàu có giống như nước biển; càng uống nhiều, người ta càng thấy khát. Điều đó cũng hoàn toàn đúng với danh tiếng.”
Tại sao của cải càng tăng thì cơn khát lại càng dữ dội? Bởi vì cảm giác thỏa mãn của con người không bao giờ là một đại lượng tuyệt đối, mà là một phân số toán học trong đó tử số là những gì chúng ta thực sự đang sở hữu, còn mẫu số là toàn bộ chân trời kỳ vọng và đòi hỏi của chúng ta. Khi một người kiếm được mười đồng, mẫu số kỳ vọng của anh ta lập tức phình to lên một trăm đồng; khi anh ta chạm tay vào một trăm đồng, đường chân trời của lòng tham lại lùi xa tới một ngàn đồng. Cứ như thế, mẫu số luôn tăng theo cấp số nhân trong khi tử số chỉ nhích lên theo cấp số cộng, khiến cho giá trị của phân số hạnh phúc mãi mãi tiệm cận về con số không. Một người nông dân hay một người thợ thủ công biết đủ với mảnh vườn và xưởng làm việc nhỏ bé của mình có thể tận hưởng sự mãn nguyện trọn vẹn, trong khi một gã tài phiệt nắm trong tay hàng triệu đồng vàng vẫn trằn trọc mất ngủ vì một thương vụ chưa thâu tóm được.
Tuy nhiên, cái nhìn của Schopenhauer về tài sản lại vô cùng thực tế và tỉnh táo. Ông nhìn nhận tiền bạc không phải là mục đích tự thân để tôn thờ, mà là một bức tường thành phòng thủ bảo vệ con người trước vô vàn tai ương và sự sỉ nhục của cuộc đời. Người có một khoản tích lũy vừa đủ để độc lập tài chính sẽ sở hữu đặc quyền tối thượng: quyền được sống cho chính mình, quyền được nói “không” trước những mệnh lệnh vô lý của đám đông, không phải bán rẻ trí tuệ hay cúi lưng làm nô lệ cho những kẻ kém cỏi hơn mình chỉ vì miếng cơm manh áo. Ông cũng tinh tế nhận xét rằng những người sinh ra đã có sẵn nền tảng hoặc sớm biết giới hạn nhu cầu thường coi tiền bạc chỉ như không khí để thở — một phương tiện bảo đảm sự tự do tự nhiên; trong khi những kẻ đi lên từ sự thiếu thốn cùng cực bằng mọi giá lại thường mắc kẹt trong tâm thế nô lệ của đồng tiền, biến việc tích lũy thành một phản xạ cơ học mù quáng cho đến tận lúc nhắm mắt xuôi tay, tự biến mình thành một con vật thồ hàng mang trên lưng đống vàng nặng trĩu qua sa mạc cuộc đời mà chưa từng một lần được uống ngụm nước thảnh thơi.
Nếu lòng tham của cải là một cơn khát nước biển, thì sự lệ thuộc vào ánh nhìn của thiên hạ còn là một căn bệnh tâm thần trầmkha hơn gấp bội, và đó chính là nơi dòng sông tư tưởng của tác phẩm cuộn chảy vào chương thứ tư — phần giải phẫu sắc lẹm nhất về cái một người ĐẠI DIỆN trong mắt người khác. Bằng ngòi bút vừa châm biếm vừa xót thương, Schopenhauer chỉ ra sự yếu đuối kỳ lạ trong bản tính con người: chỉ một lời khen vu vơ cũng đủ làm ta phổng mũi sung sướng suốt cả ngày, và chỉ một ánh nhìn khinh miệt hay một câu bình phẩm ác ý của kẻ qua đường cũng đủ làm ta mất ăn mất ngủ, uất ức đến tận xương tủy. Ông gọi thẳng tên căn bệnh thời đại ấy bằng một nhận định bất hủ:
“Đặt quá nhiều giá trị vào ý kiến của người khác là một sự ảo tưởng phổ biến, bắt rễ sâu trong bản tính con người đến mức khó có thể tưởng tượng nổi cái cách mà toàn bộ hạnh phúc và sự bình yên của chúng ta lại bị đem gửi gắm vào một nơi trú ngụ vô cùng bấp bênh là bộ não của kẻ khác.”
Hãy dừng lại một nhịp để quán chiếu về nơi mà chúng ta vẫn ngày đêm gửi gắm giá trị của mình: bộ não của những người xung quanh. Trong những hộp sọ ấy chứa đựng cái gì? Phần lớn là những định kiến nông cạn, những suy nghĩ hỗn loạn, sự đố kỵ ngầm ẩn, sự hiểu lầm hời hợt và những luồng cảm xúc thay đổi thất thường theo từng giờ như chong chóng gặp gió. Thế mà biết bao con người lại tự nguyện giao nộp chiếc chìa khóa bình an của đời mình cho cái đám đông hời hợt ấy nắm giữ! Từ việc chọn một chiếc xe hơi vượt quá khả năng chi trả, khoác lên người những bộ trang phục không thoải mái, cho đến việc cố tỏ ra thành đạt trên mạng xã hội hay nuốt giận chịu đựng những mối quan hệ giả tạo, tất cả đều xuất phát từ nỗi sợ hãi bị đánh giá thấp trong cái nhìn của thiên hạ. Nhưng sự thật tàn nhẫn là: ngay cả khi người khác có ngưỡng mộ hay khinh ghét bạn, thì luồng suy nghĩ ấy cũng chỉ tồn tại trong đầu họ chứ đâu có chạm được vào da thịt hay làm thay đổi bản chất thực sự bên trong bạn?
Để giúp người đọc thoát khỏi mê cung này, Schopenhauer thực hiện một cuộc phân định triệt để giữa các khái niệm mà thế gian thường đánh đồng. Trước hết là sự khác biệt bản chất giữa Niềm kiêu hãnh và Tính hư vinh: niềm kiêu hãnh là sự xác tín vững chắc từ bên trong về giá trị thực của bản thân, nó đứng thẳng và im lặng, không cần ai vỗ tay; ngược lại, tính hư vinh là sự cầu cạnh những lời tán dương từ bên ngoài để từ đó mới dám tin rằng mình có giá trị — kẻ hư vinh nói nhiều, phô trương nhiều và luôn run rẩy sợ mất lòng đám đông. Tiếp đó, ông lột mặt nạ của ba hình thái đại diện xã hội: Địa vị thực chất chỉ là một thứ tiền giấy quy ước của nhà nước để lòe bịp mắt phàm nhân, hoàn toàn vô nghĩa trước thước đo của trí tuệ; Danh dự công dân — tức là sự lương thiện, giữ chữ tín trong giao dịch — là điều cần thiết để tồn tại trong xã hội, nhưng thứ “danh dự hiệp sĩ” sẵn sàng rút kiếm tử chiến hay ăn thua đủ chỉ vì một lời xúc phạm bằng mồm lại là một di sản man rợ, ngu xuẩn, biến cái lưỡi thô lỗ của một gã bất lương thành quan tòa định đoạt mạng sống của người tử tế. Và cuối cùng, ngay cả với Danh tiếng — phần thưởng cao nhất dành cho những vĩ nhân tạo ra giá trị bất hủ — Schopenhauer cũng nhắc nhở rằng danh tiếng thực sự giống như cây sồi mọc chậm qua nhiều thế kỷ, thường chỉ đến khi chủ nhân của nó đã hóa thành cát bụi, còn cái tiếng tăm ồn ào của những kẻ cơ hội đương thời chỉ là ngọn pháo hoa lóe lên rồi tắt phụt trong đêm tối.
Sau khi đã đập tan mọi ảo ảnh về danh lợi để trả con người về đúng tâm điểm của chính mình, ở chương thứ năm — chương dài nhất và mang tính ứng dụng cao nhất của cuốn sách — Schopenhauer trao cho chúng ta năm mươi ba lời khuyên và châm ngôn sống như những chiếc la bàn định hướng giữa biển đời sóng gió. Mở đầu cho các quy tắc tổng quát, ông khôi phục lại một định lý vĩ đại của Aristotle trong tác phẩm Đạo đức học Nicomachus, coi đó là nguyên tắc tối cao của mọi sự khôn ngoan trần thế:
“Người khôn ngoan không theo đuổi lạc thú, mà chỉ tìm kiếm sự vắng bóng của nỗi đau.”
Tại sao người khôn ngoan lại đặt mục tiêu ở trạng thái “không đau khổ” thay vì đi săn lùng những khoái lạc nồng nhiệt? Bằng một lập luận siêu hình học sắc như dao cạo, Schopenhauer chứng minh rằng trên thế gian này, chỉ có Nỗi đau là mang bản chất dương tính — tức là nó tự hiện diện, tự găm vào thần kinh và bắt ta phải cảm nhận trực tiếp một cách dữ dội; còn mọi Khoái lạc hay Hạnh phúc đều chỉ mang bản chất âm tính — tức là chúng chỉ xuất hiện như là sự chấm dứt tạm thời của một nỗi đau hoặc một cơn khát khao thiếu thốn trước đó. Khi chúng ta khỏe mạnh toàn diện, chúng ta hoàn toàn không có cảm giác gì đặc biệt về cơ thể mình; chỉ khi một chiếc răng nhức buốt hay một vết thương tấy đỏ ở ngón chân, toàn bộ tâm trí ta mới bị hút chặt vào điểm đau ấy. Ba báu vật lớn nhất của đời người là Sức khỏe, Tuổi trẻ và Tự do đều mang bản chất âm tính như vậy: khi đang sở hữu chúng, ta thấy bình thường như không khí; chỉ đến khi đánh mất chúng, ta mới nhận ra những ngày tháng bình lặng không có bệnh tật, không bị giam cầm trước kia chính là thiên đường đích thực. Kẻ ngu ngốc vì không hiểu nguyên lý này nên đứng giữa một cuộc đời yên ổn vẫn thấy nhạt nhẽo, rồi tự đi mua dây buộc mình bằng những tham vọng ngông cuồng, những mối tình rắc rối hay những cuộc đầu cơ mạo hiểm để tìm kiếm cảm giác mạnh, cuối cùng rước lấy tai họa thực sự và phải thốt lên trong nước mắt rằng giá như được quay lại sự bình yên “nhạt nhẽo” thuở ban đầu!
Để duy trì trạng thái không đau khổ ấy, bài học thực hành đầu tiên trong ứng xử với bản thân là học cách thu hẹp diện tích tiếp xúc với ngoại cảnh. Cũng giống như trong vật lý học, một vật thể có bề mặt tiếp xúc càng lớn thì lực ma sát và nguy cơ va chạm càng cao; một con người ôm đồm càng nhiều dự án không cần thiết, vướng bận càng nhiều mối quan hệ xã giao vô bổ, đặt ra càng nhiều kỳ vọng viển vông thì càng mở toang cánh cửa cho sự bất như ý tấn công mình. Hãy cắt tỉa bớt những cành nhánh phù phiếm, sống trọn vẹn trong từng ngày hiện tại như một đơn vị cuộc đời độc lập, không để sự hối tiếc vô ích về quá khứ hay nỗi lo âu bệnh hoạn về tương lai làm nhiễm độc giọt nước trong lành của ngày hôm nay.
Từ nguyên lý thu hẹp bề mặt va chạm ấy, tư tưởng của Schopenhauer vươn tới đỉnh cao chói lọi nhất trong nghệ thuật ứng xử với bản thân và với tha nhân: triết lý về sự cô độc và khoảng cách an toàn trong các mối quan hệ xã hội. Ông không ngần ngại khẳng định rằng thước đo chuẩn xác nhất để định giá tầm vóc tinh thần của một con người chính là khả năng chịu đựng và yêu thích sự cô độc của anh ta:
“Một người chỉ có thể hoàn toàn là chính mình chừng nào anh ta còn ở một mình; vậy nên ai không yêu sự cô độc thì người đó cũng chẳng yêu tự do, bởi chỉ khi ở một mình, người ta mới thực sự tự do.”
Mỗi khi bước vào bất kỳ một đám đông hay một cuộc giao tiếp xã hội nào, dù muốn hay không, con người cũng buộc phải thực hiện một sự thỏa hiệp đau đớn: anh ta phải gọt đẽo bớt ít nhất ba phần tư cá tính, chiều sâu tư tưởng và sự chân thật của mình để khớp nối được với mặt bằng chung tầm thường của những kẻ đối diện. Càng có tâm hồn cao khiết và trí tuệ sắc sảo, sự hy sinh ấy càng trở nên ngột ngạt; giống như một đồng tiền vàng nguyên chất buộc phải hạ giá ngang bằng với những đồng xu chì rỉ sét để có thể lưu thông trên sạp chợ của đám đông. Chỉ khi khép cánh cửa phòng lại, rũ bỏ mọi vai diễn, không cần phải chiều lòng ai hay diễn thuyết cho ai hiểu, con người mới trở về nguyên bản thuần khiết nhất của chính mình.
Thế nhưng, sống giữa trần gian thì không ai có thể tuyệt giao hoàn toàn với đồng loại. Vậy làm sao để đi giữa chợ đời mà không bị gai nhọn của nhân tình thế thái đâm nát? Schopenhauer đưa ra hình ảnh ẩn dụ kinh điển về đàn nhím trong một ngày đông giá rét: vì quá lạnh lẽo và trống rỗng, những con nhím ép sát vào nhau để sưởi ấm, nhưng ngay khi chạm vào nhau, những chiếc gai nhọn trên lưng chúng lập tức đâm vào da thịt đồng loại gây đau đớn, buộc chúng phải vội vã tách ra; rồi cái lạnh của sự cô đơn lại đẩy chúng xích lại gần, cứ thế lặp đi lặp lại cho đến khi chúng tìm ra được một khoảng cách vừa đủ — một khe hở an toàn để vừa không bị chết cóng, vừa không đâm thủng máu nhau. Đó chính là toàn bộ bí quyết của sự giao tiếp xã hội: giữ một khoảng cách vừa phải và sử dụng Sự lịch thiệp như một chiếc đệm khí hoặc một đồng tiền quy ước; ai cũng biết bên trong chiếc đệm khí ấy chẳng có gì ngoài khoảng không rỗng tuếch, nhưng nhờ có lớp đệm lịch sự ấy mà những cỗ máy con người khi va chạm vào nhau trên đường đời mới giảm thiểu được sự chấn động và tiếng nghiến ken két thô bạo. Đồng thời, hãy giữ kín những bí mật và dự định sâu kín nhất của mình ngay cả với những người mang danh bạn bè thân thiết, bởi nếu bạn giữ im lặng thì bí mật là tù nhân của bạn, còn một khi đã buột miệng nói ra thì bạn vĩnh viễn trở thành tù nhân của nó.
Hơn thế nữa, khi buộc phải đối diện với sự ngu xuẩn, phản bội hay nhỏ nhen của người đời, làm sao để tâm không nổi sân hận? Schopenhauer khuyên chúng ta hãy nhìn con người bằng con mắt của một nhà khoa học tự nhiên nghiên cứu khoáng vật. Tính cách bẩm sinh của mỗi người là một hằng số bất biến; một kẻ tiểu nhân buộc phải hành xử đê tiện cũng tất yếu và tự nhiên như việc chất độc phải gây chết người hay tảng đá phải rơi xuống đất theo trọng lực. Tức giận với sự xấu xa của một kẻ tiểu nhân hay mong chờ một gã ngốc thốt ra lời minh triết cũng vô lý chẳng khác nào việc đứng trước một cây sồi mà gào thét bắt nó phải kết ra quả mơ. Khi nhận thức được tính tất định tuyệt đối ấy, cơn giận dữ trong lòng ta sẽ tự khắc tan biến, nhường chỗ cho sự điềm tĩnh lạnh lùng: ta chỉ đơn giản ghi nhận đặc tính của đối tượng để tránh xa hoặc phòng ngừa, tuyệt đối không để sự thối rữa của họ làm vẩn đục bầu không khí nội tâm của mình. Và trước những biến cố bất khả kháng của Định mệnh, hãy giữ tâm thế của một người chơi cờ bản lĩnh: số phận là kẻ tráo bài và ném xúc xắc, việc của ta không phải là đập bàn than khóc vì những con số xấu, mà là bình thản dùng trí tuệ để đi nước cờ tốt nhất có thể từ những gì đã được chia.
Khi con thuyền tư tưởng đã đi qua hết những ghềnh thác của nhân gian, ở chương thứ sáu — chương cuối cùng của tác phẩm — dòng sông nhận thức đột ngột mở rộng ra thành một vùng cửa biển mênh mông và tĩnh lặng khi Schopenhauer bàn về sự khác biệt của các lứa tuổi và dòng chảy của thời gian. Nhìn lại toàn bộ hành trình một đời người từ lúc tóc còn xanh cho đến khi sương tuyết phủ đầy mái đầu, ông đúc kết sự chuyển hóa của nhận thức bằng một hình ảnh văn chương tuyệt mỹ:
“Nửa đầu của cuộc đời chúng ta có thể được ví như phần lời văn của một cuốn sách, còn nửa sau chính là phần chú giải sâu sắc cho đoạn lời văn ấy.”
Ở nửa đầu cuộc đời — tức là khoảng bốn mươi năm đầu tiên — con người sống trong kỷ nguyên của thơ ca, của năng lượng tràn trề nhưng cũng là kỷ nguyên của sự lừa phỉnh vĩ đại nhất. Tuổi trẻ nhìn cuộc đời giống như một khán giả lần đầu bước vào rạp hát, ngắm nhìn sân khấu rực rỡ ánh đèn từ phía xa qua chiếc ống nhòm đầy mê hoặc. Năng lực cảm thụ trực quan của tuổi trẻ vô cùng sắc nét, khiến cho từng đám mây, từng giai điệu, từng bóng hình giai nhân đều hiện lên lung linh như mang thông điệp của cõi vĩnh hằng. Nhưng chính vì bị Ý chí sinh tồn và bản năng tính dục thúc bách phía sau, người trẻ luôn sống trong một ảo tưởng mãnh liệt rằng có một kho báu hạnh phúc tuyệt đối nào đó đang chờ đợi mình ở ngay khúc quanh tiếp theo của cuộc đời — chỉ cần cưới được người ấy, chỉ cần đỗ đạt vị trí ấy, chỉ cần đặt chân đến vùng đất ấy là thiên đường sẽ mở ra. Và vì thực tại không bao giờ đáp ứng nổi cái ảo ảnh khổng lồ ấy, tuổi trẻ thực chất lại là lứa tuổi thường xuyên bị giày vò bởi sự bất mãn, nỗi u sầu vô cớ và những cơn bão tố cảm xúc dữ dội.
Ngược lại, khi bước sang nửa sau của cuộc đời để viết nên “phần chú giải” cho cuốn sách đời mình, người trưởng thành và người già đã đi vòng ra phía sau cánh gà của rạp hát nhân gian. Dưới ánh sáng ban ngày tỉnh táo, họ nhìn thấy rõ những sợi dây thừng thô kệch, những tấm phông bạt sơn phết lem luốc và những gương mặt diễn viên mệt mỏi sau lớp phấn dày. Cơn bão của dục vọng và tham vọng dần lắng xuống; người ta nhận ra rằng phía sau những ngọn đồi xa xăm kia cũng chỉ là những ngọn đồi y hệt như nơi mình đã đi qua, chẳng có kho báu thần tiên nào cả. Nhưng kỳ diệu thay, sự sụp đổ của ảo ảnh ấy không hề mang lại sự tuyệt vọng cho người có trí tuệ, mà lại trao cho họ một cảm giác giải thoát vô biên — giống như một người vừa trút bỏ được xiềng xích của những cơn say nắng để trở về ngôi nhà mát mẻ của lý tính. Thời gian đối với người lớn tuổi trôi nhanh hơn gấp bội, bởi mỗi năm tháng đi qua giờ đây chỉ còn là một phân số rất nhỏ so với tổng quỹ thời gian họ đã sống, giúp họ hoàn toàn miễn nhiễm trước căn bệnh buồn chán từng hành hạ tuổi trẻ. Cuộc đời lúc ấy giống như dòng sông đã chảy qua hết những vách đá dựng đứng và những ghềnh thác gầm gào, nay êm ả trôi giữa đồng bằng phẳng lặng, phản chiếu trọn vẹn bầu trời sao trước khi hòa mình vào đại dương vô tận.
Khép lại trang cuối cùng của Sự Khôn Ngoan Của Cuộc Sống, toàn bộ cấu trúc đồ sộ của tác phẩm không còn nằm lại trên mặt giấy như những mệnh đề triết học khô cứng, mà tự nhiên thẩm thấu vào từng mạch máu, từng hơi thở của người đọc như một dòng nước mát lành gột rửa đi lớp bụi đường dày đặc. Người ta thường lầm tưởng rằng triết học của Schopenhauer là sự bi quan tối tăm dẫn con người đến chỗ chán ghét cuộc đời; nhưng khi đã đi xuyên qua tâm bão của tác phẩm này, chúng ta mới bàng hoàng nhận ra một sự thật ngược lại: chỉ khi nào dám nhìn thẳng vào sự bất toàn của thế giới và dập tắt những kỳ vọng hão huyền, con người mới thực sự chạm tay vào sự bình an vững chãi nhất.
Trở lại với nhịp sống thường nhật sau chuyến du hành tâm thức ấy, đôi mắt bạn nhìn thế gian đã mang một độ phân giải hoàn toàn khác. Giữa những cuộc họp căng thẳng nơi người ta tranh giành từng chút quyền lực ảo, giữa những bàn tiệc ồn ào nơi thiên hạ thi nhau khoe khoang những tấm huy chương của sự hư vinh, hay giữa những ngã tư đường phố chật cứng những gương mặt cau có vì va quệt, vòng tua nội tâm của bạn vẫn giữ ở một dải tần số trầm tĩnh đến lạ kỳ. Bạn không cần phải lên giọng tranh cãi với kẻ ngốc, bởi bạn hiểu chiếc bình nhận thức của họ chỉ chứa được bấy nhiêu dung tích; bạn không còn để một lời gièm pha làm xước nổi lớp da tâm thức, bởi bạn đã rút toàn bộ cổ phần hạnh phúc của mình ra khỏi cái thị trường chứng khoán bấp bênh mang tên “sọ não thiên hạ”.
Bạn vẫn làm việc với sự chuẩn xác tuyệt đối của một người thợ lành nghề, vẫn vun đắp tài sản vừa đủ để dựng bức tường thành bảo vệ sự tự do cho mình và những người thân yêu, vẫn trao cho đời một nụ cười lịch thiệp như lớp đệm khí êm ái; nhưng ở tận cùng tâm khảm, bạn biết mình không thuộc về đám đông ấy. Khi cánh cửa sau lưng khép lại và màn đêm buông xuống, bạn bước vào vương quốc cô độc của riêng mình — không phải với nỗi cô đơn lạnh lẽo của kẻ bị bỏ rơi, mà với niềm kiêu hãnh tĩnh lặng của một vị vua trở về cung điện nội tâm ngập tràn ánh sáng. Ở đó, không còn tiếng ồn của dục vọng, không còn nỗi sợ hãi của thời gian, chỉ còn lại một khoảng không gian trong vắt nơi con người được hoàn toàn là chính mình, thảnh thơi ngắm nhìn vạn vật trôi qua như những đám mây chiều tự hợp rồi tự tan trên đỉnh núi vĩnh hằng…
