Tiếng Rít Của Trạng Thái Chồng Chập Và Khoảng Không Của Sự Sụp Đổ
Nguyên tác Đạo Đức Kinh – Chương 20:
Tuyệt học vô ưu. Duy chi dự a, tương khứ kỷ hà.
Thiện chi dữ ác, tương khứ nhược hà.
Nhân chi sở úy, bất khả bất úy.
Hoang hề kỳ vị ương tai.
Chúng nhân hi hi, như hưởng thái lao, như xuân đăng đài.
Ngã độc bạc hề kỳ vị triệu, như anh nhi chi vị hài.
Luy luy hề nhược vô sở qui.
Chúng nhân giai hữu dư, nhi ngã độc nhược di.
Ngã ngu nhân chi tâm dã tai.
Độn độn hề chúng nhân chiêu chiêu, ngã độc hôn hôn.
Chúng nhân sát sát, ngã độc muộn muộn.
Đạm hề kỳ nhược hải. Liêu hề nhược vô chỉ.
Chúng nhân giai hữu dĩ nhi ngã ngoan thả bỉ.
Ngã độc dị ư nhân, nhi quí thực mẫu.
Bản dịch:
Dứt bỏ cái học của thế tục thì không lo âu. Tiếng dạ kính trọng và tiếng hừ khinh mạn, cách nhau bao xa?
Cái thiện và cái ác, cách nhau thế nào?
Cái người đời sợ, không thể không sợ.
Hoang vắng thay, sợ đến bao giờ mới dứt!
Người đời hớn hở, như dự tiệc lớn, như lên đài ngắm xuân.
Riêng ta nhạt nhẽo chưa lộ vẻ gì, như đứa trẻ sơ sinh chưa biết cười.
Mệt mỏi, lang thang như không có chốn về.
Người đời đều có thừa, riêng ta như thiếu thốn.
Tâm của ta là tâm của kẻ ngu sao!
Mờ mịt thay, người đời sáng sủa, riêng ta tối tăm.
Người đời xét nét, riêng ta mờ mịt.
Lặng lẽ như biển cả. Vòi vọi như luồng gió không dừng.
Người đời đều có việc để làm, riêng ta ngoan cố và thô lậu.
Riêng ta khác người, mà quý trọng người mẹ nuôi vạn vật.
Tiếng quạt tản nhiệt của hệ thống máy chủ rít lên từng hồi nhọc nhằn giữa đêm sâu. Những luồng khí nóng bị cưỡng ép đẩy ra ngoài không gian hẹp, phả vào bề mặt kim loại nguội lạnh một thứ mùi ngai ngái của bụi công nghiệp và bảng mạch làm việc quá tải. Dưới những tòa nhà bọc kính, hàng vạn con người vùi mặt vào màn hình nhấp nháy, tròng mắt vằn lên những tia máu li ti, cơ cổ căng cứng vì phải liên tục hấp thụ, phân loại và đo lường từng đơn vị thông tin. Bức tranh mưu sinh hiện ra như một nhà máy điện khổng lồ chạy bằng sinh khí, nơi vạn vật đều đang cuống cuồng tự đốt cháy chính mình để định hình thế giới.
Tuyệt học vô ưu. Duy chi dự a, tương khứ kỷ hà. Thiện chi dữ ác, tương khứ nhược hà.
(Dứt bỏ cái học của thế tục thì không lo âu. Tiếng dạ kính trọng và tiếng hừ khinh mạn, cách nhau bao xa? Cái thiện và cái ác, cách nhau thế nào?)
Sự học của thế tục thực chất là một chuỗi dây chuyền sản xuất khái niệm, không ngừng dán nhãn và đo đạc bề mặt vạn vật. Tiếng “dạ” xun xoe kính cẩn hay tiếng “hừ” miệt thị lạnh nhạt, cái thiện được tôn vinh hay cái ác bị nguyền rủa, vốn dĩ chỉ là những xung động âm thanh và hệ quy chiếu do con người tự huyễn hoặc để phân chia giai tầng. Cơ chế tự nhiên không đo đạc những phổ thanh âm ấy. Thế nhưng, kiếp người lại bị bào mòn bởi chính lực ép của hệ thống nhãn mác này. Mùi mực in khô khốc trên những tờ giấy chứng nhận, tiếng lạo xạo cọ xát của những biên lai tính toán được mất vang lên nhức nhối trong tâm trí, tạo ra một trường lực ma sát khổng lồ. Sự mệt mỏi ứa ra từ thái dương không xuất phát từ trọng lượng vật lý, mà đến từ việc bộ não phải liên tục tiêu hao năng lượng để duy trì lằn ranh giả tạo giữa vinh quang và nhục nhã.
Trong cơ học lượng tử, một hạt vi mô luôn tồn tại ở trạng thái chồng chập (superposition) – nó rải đều mọi khả năng, vô định và tự do trọn vẹn trong không gian xác suất. Thế nhưng, ngay khi có một hành vi “quan sát” (measurement) can thiệp vào, trạng thái chồng chập lập tức sụp đổ. Hạt vi mô bị ép phải chọn một vị trí cố định, tiêu biến toàn bộ sự vô hạn để trở thành một hạt vật chất hữu hạn thô cứng. Tư duy phân cực thiện/ác, khen/chê của con người chính là hệ thống đo lường tàn bạo đó. Việc cưỡng ép vũ trụ phải sụp đổ thành những giá trị nhị nguyên 0 và 1 đã sinh ra một lượng nhiệt năng hao phí cực lớn, biến thế giới thành một hệ thống nhiễu loạn và không ngừng va đập.
Sự tĩnh tại tuyệt đối chỉ lộ diện khi cỗ máy tâm trí ngừng đo lường. Không bưng bít tai trước những thanh âm của đời sống, nhưng khước từ việc chuyển hóa chúng thành lực cản. Khi tiếng chửi rủa hay lời tán dương chỉ trượt qua màng nhĩ như một luồng sóng cơ học với tần số vô tri, lực cản khí động học của sự sĩ diện hoàn toàn bị triệt tiêu. Bản thể được hoàn trả về trạng thái chồng chập nguyên thủy, thế năng không bị ép thành động năng hao phí, dung sai được mở rộng tối đa để cỗ máy con người tự động lướt qua những góc cua sắc lẹm nhất của thế tục.
Nhân chi sở úy, bất khả bất úy. Hoang hề kỳ vị ương tai.
(Cái người đời sợ, không thể không sợ. Hoang vắng thay, sợ đến bao giờ mới dứt!)
Nỗi sợ hãi của đám đông mang một sức nặng không thể vãn hồi. Chạy trốn cái nghèo, sợ hãi sự khinh khi, kinh hãi việc bị gạt ra khỏi hệ thống, tất cả tạo nên một lực kéo vô hình xiết chặt lấy từng đốt sống. Một cái nhíu mày phán xét của đám đông, một dòng tin nhắn cộc lốc mang theo nguy cơ mất mát, liền đủ để mồ hôi lạnh rịn ra thấm đẫm lớp vải áo mỏng tang, và vị đắng ngắt trào ngược lên nơi cuống họng. Cái vòng lặp trốn chạy ấy càng vùng vẫy càng bám siết lấy da thịt, đẩy con người vào một không gian hoang hoải tột cùng. Đứng giữa quảng trường đặc nghẹt âm thanh mưu sinh, nỗi sợ hãi kéo giãn tâm trí thành một hành lang tối tăm vắng lặng và không có điểm dừng, bào mòn tận lõi nguồn sinh khí.
Vật lý thiên văn đo đạc sự tĩnh lặng kinh hồn này thông qua cơ chế của Hố đen siêu khối lượng (Supermassive Black Hole). Trường trọng lực của nó bẻ cong cấu trúc không thời gian một cách triệt để. Nỗi sợ hãi thế tục chính là chân trời sự kiện (event horizon) – ranh giới mà một khi đã bước qua, không một thứ ánh sáng hay nỗ lực cơ học nào có thể thoát ra được. Càng cố gắng tăng tốc độ để bứt phá khỏi lực hút của hố đen, vật chất càng bị xé toạc và kéo giãn tới mức rỗng tuếch bởi hiệu ứng lực triều (spaghettification). Năng lượng chống cự không cứu được hệ thống, mà chỉ đẩy nhanh quá trình sụp đổ và tiêu biến vĩnh viễn vào điểm kỳ dị (singularity).
Chấp nhận sự hiện diện của nỗi sợ như một biến số vật lý tất yếu là cách duy nhất để vô hiệu hóa nó. Thay vì điên cuồng kích hoạt các động cơ phản lực để chạy trốn khỏi trọng trường của định kiến, bản thể lùi lại, tắt mọi kháng cự cơ học. Khi hệ thống không còn sinh nhiệt để chống đỡ lực kéo, nó tự động trôi qua miệng hố đen một cách nguyên vẹn. Không gồng cứng, không giãy giụa, sinh khí được giữ lại trọn vẹn trong khoảng không bất định, biến cái hoang hoải của vũ trụ thành một vùng đệm tĩnh lặng che chở cho bộ máy sinh học tiếp tục nhịp đập cằn cỗi nhưng bền bỉ của nó.
Chúng nhân hi hi, như hưởng thái lao, như xuân đăng đài. Ngã độc bạc hề kỳ vị triệu, như anh nhi chi vị hài. Luy luy hề nhược vô sở qui.
(Người đời hớn hở, như dự tiệc lớn, như lên đài ngắm xuân. Riêng ta nhạt nhẽo chưa lộ vẻ gì, như đứa trẻ sơ sinh chưa biết cười. Mệt mỏi, lang thang như không có chốn về.)
Sự hớn hở của đám đông là trạng thái kích động bề mặt. Chạy theo những thành tựu rực rỡ, lao vào những cuộc vui váng óc để chứng minh sự hiện diện, con người tự đẩy vòng tua máy của mình lên mức cực đại. Tiếng lách cách của bàn phím điên cuồng gõ nhịp mưu sinh, ánh đèn LED rọi thẳng vào những đồng tử giãn nở vì tham vọng, mùi nước hoa trộn lẫn với mùi khói xăng bốc ra một sự ngột ngạt lợm giọng. Đám đông đang phình to ra trong ảo giác của sự đủ đầy, nhưng bên trong lại rỗng tuếch và rệu rã. Sự nhạt nhẽo của Đạo, trái ngược lại, không mang hình hài biểu kiến. Hình ảnh đứa trẻ sơ sinh chưa biết mỉm cười, vẻ mệt mỏi lang thang không mục đích thực chất là sự từ chối hòa mạng vào dòng điện cao thế của thế tục. Chấp nhận mang một vẻ ngoài ngơ ngác, thô ráp và chệch nhịp giữa một bộ máy xã hội đang gầm rú, chính là một loại ma sát trần trụi cào thẳng vào bản năng khao khát được thuộc về một bầy đàn.
Dưới lăng kính nhiệt động lực học, trạng thái hớn hở của đám đông là sự bùng phát không kiểm soát của entropy. Một hệ thống càng nóng, các hạt phân tử càng chuyển động hỗn loạn, va đập vào nhau với gia tốc lớn, sinh ra những vệt sáng chói lòa nhưng đi kèm với sự hỗn độn không thể đảo ngược. Đám đông đang tự đốt cháy nhiên liệu sinh học của chính mình để duy trì một trạng thái kích thích nhiệt không bền vững. Trong khi đó, trạng thái nhạt nhẽo vô định chính là sự tiệm cận về độ 0 tuyệt đối (Absolute Zero). Tại mức năng lượng thấp nhất này, mọi chuyển động nhiệt bị đình chỉ, entropy chạm ngưỡng tối thiểu, cấu trúc vật chất đạt tới sự tinh khiết và đồng nhất hoàn hảo. Không có thế năng nào bị lãng phí cho các ma sát phô trương.
Cởi bỏ áp lực phải rực rỡ, phải sắc nét, phải hiển lộ một hình hài thành công theo tọa độ của xã hội chính là việc tái thiết lập độ rơ cho trục quay sinh mệnh. Khép lại mọi kích động dư thừa, để mặc cho sự tẻ nhạt bao phủ lấy lớp vỏ bọc bên ngoài. Khi không còn phải gồng mình sinh nhiệt để hòa lẫn vào một hệ thống đang bốc cháy, năng lượng cốt lõi được cô đặc lại, bảo toàn nguyên vẹn trong một lõi ắc quy tĩnh lặng, đủ sức tải những trọng lượng khổng lồ của thời gian.
Chúng nhân giai hữu dư, nhi ngã độc nhược di. Ngã ngu nhân chi tâm dã tai. Độn độn hề chúng nhân chiêu chiêu, ngã độc hôn hôn. Chúng nhân sát sát, ngã độc muộn muộn.
(Người đời đều có thừa, riêng ta như thiếu thốn. Tâm của ta là tâm của kẻ ngu sao! Mờ mịt thay, người đời sáng sủa, riêng ta tối tăm. Người đời xét nét, riêng ta mờ mịt.)
Sự dư thừa của thế tục là một căn bệnh béo phì về mặt vật lý lẫn tâm trí. Con người gom góp tài sản, bằng cấp, mối quan hệ, không ngừng nâng cấp radar để trở nên sắc sảo, tinh ranh và không thể bị qua mặt. Đôi mắt sắc lẹm lướt qua những bản hợp đồng chi chít chữ, bộ não hoạt động hết công suất để tính toán thiệt hơn đến từng con số thập phân. Nhịp đập của tim bị ép chạy đồng bộ với nhịp rớt giá của thị trường. Cái gọi là sáng sủa và xét nét ấy thực chất là một lưỡi cưa đang nghiến qua thân gỗ dăm khô khốc, văng ra những mạt bụi cay xè con mắt. Giữ một cái tâm mờ mịt, đần độn giữa kỷ nguyên của sự mưu mẹo là một cực hình đối với lòng kiêu hãnh. Bị coi là kẻ ngốc nghếch, bị gạt ra khỏi những cuộc tranh giành sắc bén, sự lấm lem của kẻ tụt hậu hiện hình rõ nét trên đôi giày bám bụi và nếp nhăn tĩnh lặng nơi khóe miệng không buồn cãi vã.
Trong lý thuyết thông tin (Information Theory), một kênh truyền tải bị nhồi nhét quá nhiều dữ liệu sẽ làm sụp đổ hoàn toàn tỷ lệ tín hiệu trên nhiễu (Signal-to-Noise Ratio). Sự sắc sảo, tính toán chi li của đám đông chính là việc nạp vào băng thông hàng tỷ megabyte rác nhiễu loạn mỗi giây, khiến bộ vi xử lý trung tâm phải chạy quá tải đến mức chập cháy chỉ để lọc dữ liệu thừa. Trạng thái đần độn, mờ mịt không phải là sự khiếm khuyết sinh học, mà là hành động chủ động xóa trắng bộ đệm (clearing the cache). Đó là một ổ cứng chưa bị định dạng hóa bởi các thuật toán của loài người, một trạng thái chân không vắng bóng mọi sóng radar dò tìm. Khi không có sóng phản xạ, hệ thống tàng hình tuyệt đối trước những thiết bị quét quét hỗn loạn của vũ trụ.
Việc hạ thấp độ phân giải của cái tôi xuống mức mờ nhạt nhất chính là một phương thức cách ly nhiễu điện từ. Không lao vào chứng minh sự nhạy bén, không tranh giành quyền nắm giữ chân lý sắc bén, bản thể tự nguyện lùi lại, chấp nhận làm một khoảng xám mờ. Lực ép của sự hơn thua trượt qua bề mặt mờ nhạt ấy mà không tìm thấy bất kỳ điểm bám nào để tạo ra ma sát. Cỗ máy đời người nhờ sự mờ mịt ấy mà giảm tải toàn bộ quy trình xử lý thông tin độc hại, lặng lẽ vận hành nhịp nhàng bằng bản năng nguyên thủy.
Đạm hề kỳ nhược hải. Liêu hề nhược vô chỉ. Chúng nhân giai hữu dĩ nhi ngã ngoan thả bỉ. Ngã độc dị ư nhân, nhi quí thực mẫu.
(Lặng lẽ như biển cả. Vòi vọi như luồng gió không dừng. Người đời đều có việc để làm, riêng ta ngoan cố và thô lậu. Riêng ta khác người, mà quý trọng người mẹ nuôi vạn vật.)
Sự thô lậu và ngoan cố cuối cùng được phơi bày trần trụi. Đám đông luôn có việc để làm, luôn cố gắng chứng minh sự hữu dụng, luôn đẽo gọt mình thành những bánh răng chốt mộng vừa khít với cỗ máy xã hội. Trở thành kẻ vô dụng trong mắt trần gian, mang một hình hài xù xì, gỉ sét như một mảnh kim loại không qua đánh bóng, là sự cô độc đến tận cùng. Cảm giác trơ trọi đứng giữa một ngã tư đông nghịt người qua lại, nghe rõ tiếng còi xe chói lói khoan vào màng nhĩ, ngửi thấy mùi khói xăng đặc quánh dính chặt vào cuống phổi, nhưng bản thân không thuộc về bất kỳ một quỹ đạo hối hả nào. Không có kỹ năng để khoe khoang, không có công năng để xã hội bóc lột, sự ngoan cố và bỉ lậu ấy là một loại bùn lầy nhem nhuốc, nhưng lại ẩn chứa một độ sâu đặc quánh không thể đo lường, như biển cả tối tăm vắng lặng vô tận.
Vật chất tối (Dark Matter) chiếm phần lớn khối lượng vũ trụ, không bức xạ, không phản xạ ánh sáng, hoàn toàn vô hình trước các máy quang phổ hiện đại nhất của con người. Nó không hữu dụng theo cách một ngôi sao tỏa nhiệt lượng chói lòa, cũng không tạo ra quỹ đạo biểu kiến rực rỡ như các hành tinh. Nhưng chính trường hấp dẫn vô hình, tĩnh lặng và thô lậu của vật chất tối lại là khung xương giữ cho các dải thiên hà không bị văng vỡ nát dưới lực ly tâm khổng lồ. Việc trân quý gốc rễ vạn vật chính là hành vi đưa bản thể hòa nhập vào vật chất tối của vũ trụ. Không phát sáng, không sinh nhiệt, nhưng lại chứa đựng toàn bộ mã nguồn (source code) định hình nên cấu trúc vật lý, đứng ngoài mọi định luật hao mòn của thế giới hạt tiêu chuẩn.
Chìm sâu vào trạng thái vô dụng của thế tục chính là chạm tay vào lõi vạn năng của tự nhiên. Không cưỡng ép bản thân phải sắc bén để cắt gọt đời sống, không uốn nắn hình hài để chui lọt qua những cái khuôn chật hẹp của định kiến. Sự tĩnh lặng bao trùm lấy cấu trúc sinh học, dung nạp toàn bộ những va đập cơ học của thời gian mà không sinh ra một tia lửa nào phản kháng. Sinh khí lưu chuyển êm ái trong vô hình, tự nhiên nuôi dưỡng, tự nhiên kiến tạo, một sức mạnh tuần hoàn không bao giờ cạn kiệt bởi nó không còn thuộc về giới hạn của hình tướng.
Tiếng quạt tản nhiệt của hệ thống máy chủ vẫn đều đều rít lên, đẩy những luồng khí nóng ra khoảng không chật hẹp. Ánh đèn neon ngoài hẻm tối vẫn chớp tắt những vệt sáng nhờ nhờ chiếu lên vũng nước đọng váng dầu nhớt. Các hạt bụi công nghiệp li ti bay lơ lửng, rơi xuống một cách chính xác theo phương trình của trọng lực, chạm vào bề mặt kim loại nguội ngắt rồi nằm im ở đó. Vạn vật vẫn đang lao đi theo quán tính vật lý của chính nó, nặng trĩu và ồn ào. Nhưng ở ngay giữa trung tâm của những vòng quay ma sát đến tóe lửa ấy, khoảng không tuyệt đối của sự trống rỗng đã hiển lộ, tĩnh lặng bao trùm lấy mọi rung chấn, nuốt chửng mọi sự phân cực vào một khối tịch mộc vô biên.
